Ντιζάιν και πολιτική

Δύο παρόμοια σχέδια για βιβλιοθήκες ανοίγουν τη συζήτηση για τον ρόλο του ντιζάιν στις σύγχρονες ανάγκες. Και οι δύο είναι κατασκευασμένες από απλό, ανθεκτικό πεύκο με ράφια που συνδέονται μεταξύ τους. Ωστόσο οι σχεδιαστές τους είναι ιδεολογικά αντίθετοι: η μία βιβλιοθήκη αποτελεί την κύρια μονάδα του συστήματος ραφιών Ivar, που κατασκευάζεται από τη σουηδική εταιρεία ΙΚΕΑ από τα τέλη της δεκαετίας του ’60. Το όνομά της παραπέμπει στο όνομα του ιδρυτή της εταιρείας, Ιβγκαρ Κάμπραντ και η τιμή της είναι 62 ευρώ.

Η άλλη ραφιέρα, που διακρίνεται από τα διαγώνια στηρίγματα πλάτης, αποτελεί μέρος του συστήματος επίπλων Autoprogettazione τα οποία ανέπτυξε ο ιταλός ντιζάινερ Εντζο Μάρι που έφυγε πέρυσι από τη ζωή. Ο Γκλεν Ανταμσον στο άρθρο του στο The Nation για τη σημασία του ντιζάιν ως πολιτικής πράξης θα σημειώσει πως ο Μάρι ήθελε να τοποθετήσει τα μέσα παραγωγής εκεί που νόμιζε ότι ανήκαν: στα χέρια του λαού. Ως εκ τούτου, συνέθεσε μια οικογένεια μορφών από φθηνές σανίδες πεύκου και μερικά καρφιά που θα μπορούσαν να γίνουν από οποιονδήποτε χρησιμοποιώντας τις απλούστερες συνδέσεις.

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΑ. Εάν η ομοιότητα μεταξύ αυτών των δύο συστημάτων από ράφια είναι εντυπωσιακή, η ιδεολογική διαφορά μεταξύ τους είναι πολύ μεγαλύτερη. Ο Κάμπραντ ήταν υποστηρικτής των Ναζί ξεκινώντας τη στενή σχέση του με τους φασίστες της Σουηδίας το 1942, όταν ήταν 16 ετών. Μετά τον πόλεμο, παρέμεινε πολιτικά συντηρητικός, ενώ η εταιρεία που ίδρυσε θεωρείται πλέον ως το φιλικό πρόσωπο του καταναλωτικού καπιταλισμού. Ο Μάρι, αντίθετα, ήταν αφοσιωμένος Μαρξιστής. Ο Μάρι μέσα από το ντιζάιν και τον σχεδιασμό επίπλων προώθησε την ιδέα τού να δημιουργεί λειτουργικά αντικείμενα καλής ποιότητας προορισμένα για τους απλούς ανθρώπους γράφοντας πολλά βιβλία για να περάσει στο ευρύ κοινό τις αρχές του «DΙΥ – φτιάξε το μόνος σου». Το εγχειρίδιο του 1970 το οποίο τιτλοφόρησε «Autoprogettazione» (αυτοσχεδιασμός) περιείχε τις οδηγίες του για αυτοσχέδιες κατασκευές επίπλων από καρφιά και πλάκες ξύλων. «Εκανα το “Autoprogettazione” επειδή είχα θυμώσει με το πώς λειτούργησε η βιομηχανία και πόσο λίγο κατάλαβε το ευρύτερο κοινό» είχε πει σε συνέντευξή του το 2010, μιλώντας για τη διάδοση της κουλτούρας του DΙΥ. «Πιστεύω πραγματικά ότι στο τέλος αυτού του αιώνα οι άνθρωποι θα κάνουν ό,τι έχω προτείνει στο “Autoprogettazione”. Πρέπει να εκπαιδεύσουμε και να μυήσουμε σε αυτόν τον τρόπο αυτοσχεδιασμού τους εργαζομένους, τη βιομηχανία και την κοινωνία. Οπως είναι σήμερα η βιομηχανική παραγωγή, οι εργαζόμενοι πρέπει να γνωρίζουν να κάνουν ένα μόνο πράγμα – να τρυπήσουν ή να κόψουν μια τρύπα κ.λπ. Η σκέψη είναι χάσιμο χρόνου, οπότε οι εργαζόμενοι πρέπει να παραμείνουν ηλίθιοι. Η ίδια σκέψη ισχύει και για τους καταναλωτές. Ωστόσο, αντιμετωπίζονται καλύτερα από τη βιομηχανία επειδή πρέπει ακόμη να αγοράσουν αγαθά και δεν πρέπει να τους αποδιώχνουν».

ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ. Πώς είναι δυνατόν δύο ραφιέρες, εκτός από το ότι είναι πανομοιότυπες στην εμφάνιση και την κατασκευή, να μπορούν να αποτελέσουν παράδειγμα τόσο του αριστερού κριτικού σχεδιασμού όσο και της πιο επιτυχημένης καπιταλιστικής στρατηγικής κατασκευής επίπλων στον κόσμο; Αυτό το ερώτημα γίνεται ακόμα πιο προκλητικό όταν κάποιος θεωρεί τόσο το Ivar όσο και το Autoprogettazione ως εκδηλώσεις του μοντερνισμού, ως το κίνημα που προέκυψε τη δεκαετία του 1920 με ένα πρόγραμμα ισότιμης λειτουργικότητας. Το φημισμένο μανιφέστο του Κάμπραντ, «Η διαθήκη ενός εμπόρου επίπλων» (που δημοσιεύθηκε το 1976, μόλις δύο χρόνια μετά τα σχέδια DIY του Μάρι), είναι η πεμπτουσία έκφρασης αυτών των θεμάτων: Δημιουργήστε μια καλύτερη ζωή για τους πολλούς. Να κάνετε περισσότερα με λιγότερα. Η απλότητα είναι αρετή. Επίσης ο Μάρι είχε υποστηρίξει τις ίδιες αξίες.

Πόσο αξιόπιστη είναι όμως η προοπτική του πολιτικά προσδιορισμένου σχεδιασμού; Αυτό ίσως ήταν το δίλημμα που αντιμετώπισε το 2004 ο καλλιτέχνης Ρίρκριτ Τιραβάνιγια όταν δημιούργησε μια έκδοση του τραπεζιού autoprogettazione και αντίστοιχες καρέκλες από στιλβωμένο ανοξείδωτο χάλυβα. Εκτός από το υλικό, ο Τιραβανίγια ακολούθησε πιστά τις οδηγίες του Μάρι. Ωστόσο, κατέληξε να παρουσιάσει κάτι που έμοιαζε με τα ανοξείδωτα γλυπτά εμπορευματοποιημένα αγαθά του Τζεφ Κουνς.

Κάποιοι θα μπορούσαν να πουν ότι ο Εντζο Μάρι έκανε λάθος και ο Κάμπραντ είχε δίκιο: ότι δηλαδή οι σχεδιαστές πρέπει να χορεύουν με τη μελωδία του καπιταλισμού, έως ότου μάθουν να τους αρέσει. Αλλωστε και ο ίδιος ο Μάρι ζούσε από την προμήθεια των πωλήσεων που του έδιναν οι δανέζικες εταιρείες ντιζάιν παράγοντας μαζικά τα σχέδιά του. Βέβαια ο ίδιος προσπάθησε να εμποτίσει κάθε ένα από τα προϊόντα του με ανθρωπιστικές αξίες και να τα καταστήσει προσιτά. Αλλά εξακολουθούσε να φτιάχνει εμπορεύματα και αυτό τον ενοχλούσε. Γι’ αυτό και στη συνέντευξή του είχε παραδεχτεί: «Η γυναίκα μου, η οποία είναι έξυπνη γυναίκα (η κριτικός τέχνης Λέα Βέρτζινε, η οποία πέθανε δύο μέρες μετά τον Μάρι τον Οκτώβριο του 2020) απεχθάνεται εντελώς κάθε ντιζάιν αντικείμενο. Ακόμα και αυτά που εγώ έχω σχεδιάσει».

ΤΟ BAUHAUS. Αυτή είναι η σύνθετη κληρονομιά του μοντερνισμού. Στη Γερμανία του 1920 οι σχεδιαστές στο θρυλικό Bauhaus με την περίφημη διακήρυξή τους ότι «το λιγότερο είναι περισσότερο» δεν δήλωναν μια απλή αισθητική προτίμηση. Ηταν μια λογική άμυνα κατά της αλόγιστης κατανάλωσης, μια στρατηγική για τη διασφάλιση της συμμετοχής όλων. Σύμφωνα με τον Βάλτερ Γκρόπιους, τον ιδρυτικό διευθυντή του Bauhaus, «η καταστολή της ατομικότητας είναι πάντα κοντόφθαλμη και απερίσκεπτη». Ομως η μεταπολεμική γενιά των αρχιτεκτόνων και των ντιζάινερ δεν κράτησαν αυτό το υπόμνημα. Το αποτέλεσμα ήταν ότι ένα πρόγραμμα που αναπτύχθηκε αρχικά για να βελτιώσει τη ζωή της εργατικής τάξης εφαρμόστηκε απερίσκεπτα και οδήγησε σε απάνθρωπα αποτελέσματα τα οποία βιώνουν σήμερα οι κάτοικοι των σύγχρονων πόλεων.

Αν υπάρχει ένα ίχνος αισιοδοξίας, ας μην το παραβλέψουμε, συμπεραίνει ο συγγραφέας του άρθρου στο The Nation. «Εχουμε το πλεονέκτημα σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές να μαθαίνουμε από τα λάθη τους. Ισως το ντιζάιν μπορεί πραγματικά να ανακτήσει το προοδευτικό όραμα των πρώτων μοντερνιστών, αποφεύγοντας τα τεκμήριά τους σχετικά με το τι θέλουν και τι χρειάζονται οι άνθρωποι και κάνοντας μια υγιή αυτοκριτική να προσπαθήσουν να αυξήσουν την ποικιλομορφία του. Ετσι ώστε ο χώρος του ντιζάιν να έχει ευρύτερη απήχηση στον γενικό πληθυσμό».