«Προμηθεύς Δεσμώτης»

Πολλές φορές η τύχη, η συγκυρία, η καθίζηση του ιστορικού χρόνου μας οδηγούν σε τέτοιου είδους παρεξηγήσεις και παρερμηνείες που αλλάζουν, συχνά ουσιαστικά, το νόημα και της ζωής και των αξιών της. Διαβάζω αυτές τις μέρες πως η αρχαιολογία μάς προίκισε με μια καθοριστική και, από μια σκοπιά, κατεδαφιστική πληροφορία. Αρχαιολογικό εύρημα μας πληροφορεί πως αυτό που για αιώνες θεωρήθηκε προικιό που μας κληροδότησε ο Πυθαγόρας ήταν γνωστό και εφαρμόσιμο χίλια χρόνια πριν στην ανθρώπινη μεσογειακή κληρονομιά. Δεν ευθύνεται, βέβαια, ο Πυθαγόρας, αν η παράδοση βρέθηκε στην πορεία της μπροστά σε μια εφαρμογή ενός θεωρητικού σκεπτικού που διαχειρίστηκε στην εποχή του ο Πυθαγόρας και δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες προγενέστερες να είναι λογικό να το χρωστάμε στον Πυθαγόρα. Τέτοια «λάθη» είναι φυσικό να γίνονται, όταν ο ιστορικός και ο προϊστορικός χρόνος, σε μια εποχή με ανύπαρκτα μέσα πληροφορίας και επικοινωνίας, είναι θολός και αποσπασματικός.

Μια τέτοια ανάλογη ιστορική γκάφα έχει χρεωθεί και ο μέγας Μαρξ που δεν υπολόγισε πως ο «Προμηθέας Δεσμώτης», που είχε υπόψη του, ήταν μέρος τετραλογίας, και στην τραγική τριλογία που ανήκε είχε πιθανόν ή την αρχική ή τη μεσαία θέση, αν κατά την παράδοση στην «Προμήθεια» η σειρά τραγωδιών ήταν «Προμηθεύς Πυρφόρος», «Προμηθεύς Δεσμώτης», «Προμηθεύς Λυόμενος» ή «Προμηθεύς Δεσμώτης», «Προμηθεύς Λυόμενος», «Προμηθεύς Πυρφόρος». Σώθηκε ως τις μέρες μας ο «Δεσμώτης» και οδήγησε τον Μαρξ να σπεύσει τον Προμηθέα Αγιο του Προλεταριάτου. Χωρίς να λάβει υπόψη του τη συνοχή και τη συνέχεια του αρχαίου μύθου που ήθελε να απελευθερώνεται ο Δεσμώτης από τον Υιόν του Θεού Ηρακλή και ας πάει με αυτή την πληροφορία ο νους σας σε όποια του επιτρέπει η υποψία άλλα μυθικά, θρησκευτικά ανάλογα! Αν πάλι ο νους σας πάει και στην κλοπή του μήλου από το δέντρο του Παραδείσου, συνδυάζοντάς την με την κλοπή του πυρός από τον απόλυτο διαχειριστή του Δία από τον φιλάνθρωπο Προμηθέα, θα έχει κανείς άλλη μια ευκαιρία να διαπιστώσει πως σε αυτή τη θαυμαστή λεκάνη του κόσμου στη Μεσόγειο ως κέντρο κα ακτίνα έως την Ινδία, το Αφγανιστάν και το σημερινό Μαρόκο και προς βορράν στις χώρες που κατά τον μύθο κατέβηκαν η Αθηνά, ο Διόνυσος και η Αρτεμις, οι παραδόσεις και οι μύθοι είναι κύκλοι επάλληλοι, συνάλληλοι και παράλληλοι.

Οπως και να έχει το πράγμα, εμείς σήμερα διαθέτουμε ακρωτηριασμένο τον τραγικό μύθο της «Προμήθειας» και με αυτή συμβιώνουμε αιώνες τώρα, με αποτέλεσμα να δημιουργήσουμε μια τιμωρητική εποποιία του ανθρώπινου γένους. Βέβαια, πασχίζουμε να βρούμε μια διαφυγή και, όπως ο Μαρξ και οι φιλόσοφοι και οι ιστορικοί, οραματιζόμαστε μια λύση της τιμωρίας και φανταζόμαστε έναν μέλλοντα χρόνο, εδώ ή στον ουρανό, που θα έχουμε απαλλαγές από τα δεσμά και την καθήλωση στον Βράχο στο Ακρο του Κόσμου.

Το σπάραγμα της μιας τραγωδίας από την τριλογία της «Προμήθειας» έχει στοιχειώσει τη φιλοσοφία και έχει, βέβαια, τροφοδοτήσει ελπίδες Λύσης, Ανάστασης, Αναγέννησης, Επιστροφής. Αλλά ας σκύψουμε πάνω στο σωζόμενο σώμα της αισχύλειας τραγωδίας. Βρισκόμαστε στα πέρατα της Γης. Σε έναν κρημνώδη βράχο πάνω από του βουερό κύμα του πελάγους προσέρχονται τέσσερα όντα, ανθρωπόμορφα με προσωπεία. Ακούμε στίχο – στίχο τα ονόματά τους: Κράτος, Βία, Ηφαιστος, Προμηθεύς. Ο μέγας Αισχύλος πρώτος στην ιστορία του θεάτρου θεμελιώνει αυτό θα ονομαστεί στο μέλλον Φιλοσοφία της Ιστορίας.

To εκτελεστικό απόσπασμα, αν θέλετε, που οδηγεί τον αποστάτη θεό (διότι ο Προμηθεύς είναι ημίθεος) στο μαρτύριο και σε μια αιώνια θητεία στην τιμωρία, είναι η Ισχύς, το Κράτος (αυτό σημαίνει «Κράτος» στα αρχαία ελληνικά: Δύναμη, Ισχύς, Επιβολή, Πυγμή, Εξουσία), η Βία, βωβό πρόσωπο (ένα από τα αριστουργηματικότερα ευρήματα του παγκόσμιου θεάτρου), είναι συνεχώς παρούσα, επιστατεί και κυρώνει τις διαδικασίες της τιμωρίας. Ο Αισχύλος, μάλιστα, την περιγράφει εμμέσως από την τρομερή όψη του προσωπείου της. Τρίτο προσωπείο στο εκτελεστικό απόσπασμα ο Ηφαιστος, ο μάστορας των θεών, ο «τεχνικός σύμβουλος», το εκτελεστικό όργανο, ο υπηρέτης της εξουσίας, το εργαλείο της εξουσίας για την επιβολή των αποφάσεών της. Τέταρτο προσωπείο, ο Προμηθεύς. Στην εποχή που γράφεται και παίζεται ο «Προμηθεύς Δεσμώτης» μόνο δύο πρόσωπα μπορούν να ομιλούν στη σκηνή. Και στον πρόλογο της τραγωδίας εδώ ομιλούν το Κράτος, που διατάζει τον «τεχνικό» Ηφαιστο για τον τρόπο καθήλωσης του μάρτυρα, ενώ ο Ηφαιστος υπακούει. Η Βία σιωπά και τρομακτικά εποπτεύει, ενώ και ο Προμηθεύς σιωπά. Η αρχική, πρόλογος εξάλλου, σκηνή είναι ένα από τα αριστουργηματικότερα κείμενα, όχι μόνο του θεάτρου, αλλά της Φιλοσοφίας της Ιστορίας. Η ανθρωπότητα έως χθες επαναλάμβανε το μοτίβο: Εξουσία, Βία, Υπαλληλία και Τιμωρία όσων παραβαίνουν τον νόμο, όποιος κι αν είναι, ό,τι κι αν επιβάλλει.

Οταν το τρίο των Σταυρωτήδων αποχωρεί, με τον παραβάτη καθηλωμένο, δύο νέα στοιχεία της ανθρώπινης συνθήκης κυριαρχούν προς το παρόν: ο Χορός των Ωκεανίδων, δηλαδή τα κύματα του Ωκεανού, η Φύση με την αιώνια κινητικότητα, τις μεταμορφώσεις της και ο Πάσχων Ανθρωπος.

Οταν στον πρόλογο ακούμε πως η καθήλωση του επαναστάτη θεού είναι απόφαση του Διός, άρα του Πανθέου των Ολυμπίων θεοτήτων, τι περιμένουμε να επικαλεστεί ο κατάδικος θεός. Για πρώτη φορά στην παγκόσμια σκέψη ένας τιμωρημένος από την επίσημη θεότητα, την ισχύουσα και την κυριαρχούσα, επιστρέφει στις ρίζες της ανθρώπινης ιστορίας και επικαλείται ως θεότητες τα φυσικά φαινόμενα, τη γη, τη θάλασσα, τον αέρα, τα αστέρια. Ο Αισχύλος, αυτοεξόριστος στην Ιταλία, δίδαξε τον «Προμηθέα» στη Σικελία, όπου οι ναοί, λόγω του πλούτου και της έπαρσης των ιταλιτών Ελλήνων, ήταν τριπλάσιοι σε μέγεθος από τον Παρθενώνα.

Σε αυτό το περιβάλλον ο υποκριτής που υποδύεται τον Προμηθέα πρωτανοίγει το στόμα του στην τραγωδία για να ζητήσει τη συνδρομή, την προστασία των φυσικών φαινομένων για να αντιμετωπίσει την τυραννίδα και την αναισθησία των θεών!

ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ. Εξάλλου, ο Προμηθέας κατέχει ένα μυστικό που προεξοφλεί την καθαίρεση του Διός από το θρόνο του Πανθέου. Και αυτό το μυστικό προσπαθεί να αποσπάσει ο Ζευς, αποστέλλοντας τον Ερμή στον χώρο του Καυκάσου, όπου βασανίζεται ο ημίθεος. Προσήλυτος στον χώρο του μαρτυρίου έρχεται και ο Ωκεανός, άλλη πανάρχαιη φυσική θεότητα, τώρα υποταγμένος στη νέα δυναστεία, γι’ αυτό, αφού τον ευχαριστήσει για τη συμπαράσταση ο Τιτάνας, τον συμβουλεύει να μην αντιπαραταχθεί στη βούληση της τυραννίδας του Διός.

Μετά τον Ωκεανό και τον Ερμή, η τρίτη επίσκεψη που δέχεται στη μοναξιά του ο Προμηθέας είναι μια οιστρήλατη γυναίκα που είχε την ατυχία να ερεθίσει την ερωτική βουλιμία του Διός, ώστε να επισύρει τον απηνή διωγμό της Ηρας. Η Ιώ, τιμωρημένη από την Ηρα σε μια αιώνια, άγρυπνη περιπλάνηση, αφού έχει επιτάξει να την ερεθίσει στο διηνεκές ο οίστρος, η αλογόμυγα, Αυτό το τραγικό κορίτσι, οιστρήλατο, θα περιπλανηθεί σε θάλασσες και ηπείρους – θα βαπτιστεί Ιόνιο το πέλαγος, θα περάσει από την Ευρώπη στην Ασία και ο Δίας θα την επιβεί στην Αίγυπτο για να την καταστήσει Μητέρα μιας γενιάς που θα κατακτήσει την Πελοπόννησο και τον Μύθο. Από αυτή τη γενιά θα προέλθει ο Σωτήρ του Σταυρωμένου στον βράχο Προμηθέα, ο Ηρακλής, γιος του Διός!

Ο ημίθεος του Καυκάσου, κρατώντας ως όπλο το μυστικό που θα ανατρέψει την εξουσία του Διός, καταποντίζεται στα τάρταρα, όταν με μέγα σεισμό ο Ζευς δημιουργεί ένα ηφαίστειο που καταπίνει τον «προδότη» θεό. Εγραφα το 1974, επ’ ευκαρία της παράστασης του Μουζενίδη με τον μεγάλο Μάνο Κατράκη: «Ο Προμηθέας δεν είναι αθώος. Αν είναι αθώος, τραγωδία δεν υπάρχει, ούτε κάθαρση. Αν δεν κατανοήσουμε την ποιότητα της Υβρεως του θεού, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε στην ερμηνεία. Το δράμα κείται σε ένα πεδίο αναφοράς θεϊκό. Η λύση του αντιστοιχεί στο πεδίο των τιμών που απεικονίζονται στο θέατρο, στους θεατές. Η ανυπακοή του Προμηθέα δεν εξαντλείται στην τιμωρία του, ούτε το πείσμα του τελειώνει στο πρόσωπό του. Η φωτιά βρίσκεται πλέον στα χέρια των ανθρώπων, σαν το προπατορικό αμάρτημα. Η πράξη του Προμηθέα στον ελληνικό μύθο αντιστοιχεί με την πράξη του φιδιού στον εβραϊκό και στους δύο μύθους το μήλον και η φωτιά είναι η γνώσις. Δεν αγνοώ, ούτε υποτιμώ τις πολιτικές αναγνώσεις του έργου, Φοβάμαι, όμως, ότι δεν είναι πρωτογενείς. Η λογική ερμηνεία απομυθοποιεί την τραγωδία και, τελικά, την απλουστεύει, τη μετατρέπει από Γνώση σε γνώμη,  από Λόγο σε δικαιολογία. Ο Μαρξ αγάπησε ιδιαίτερα τον «Προμηθέα» και η προσφιλής μέθοδος της αναστροφής των μεθόδων τροφοδότησε ένα μέρος της σύγχρονης ερμηνείας. Ετσι πολλοί, αντί να εξηγούν την πολιτική με τον Μύθο, ερμηνεύουν τον Μύθο με την πολιτική».