Μια πρωτεύουσα γεννιέται

Αθήνα, πόλη του φαντασιακού των ανθρώπων, της πραγματικότητας, του ιερού παρελθόντος, του αμήχανου παρόντος. Η Αθήνα ως πρωτεύουσα του 19ου αιώνα, η αρχιτεκτονική της ιστορία και οι βίοι των ανθρώπων που τη διαμόρφωσαν σε ευρωπαϊκή αστική πόλη περιπλέκονται στον λαβύρινθο της αφήγησης και της παράθεσης βιβλιογραφικών παραπομπών που έχει χρησιμοποιήσει η Νάντια Γεωργακοπούλου στο βιβλίο της «Επιστροφή στη Νέα Αθήνα. Κτίρια, πρόσωπα και διαδρομές από τον 19ο αιώνα» (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια).

Η συγγραφέας του, με σπουδές Ιστορίας – Αρχαιολογίας και επαγγελματική καριέρα στον τραπεζικό τομέα, επέλεξε με προσωπικά κριτήρια εκείνα τα σπαράγματα μνήμης από την ιστορία της πόλης των Αθηνών που την εξυπηρετούσαν για να γράψει για την ανάδυση της Αθήνας σε πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους κατά τον μακρύ 19ο αιώνα και να τη δει στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής κατά την οποία συνέβησαν οι μεγάλες επαναστάσεις, με την Ελλάδα να αναζητά ρόλο σε αυτόν τον γενναίο καινούργιο κόσμο.

Οι λεπτομέρειες για την ανέγερση των σημαντικών κτιρίων στους κεντρικούς άξονες του ιστορικού κέντρου αποτελούν την αφετηρία για σύνδεσή της εντός πραγματικότητας με τη διεθνή συγκυρία. Οι πρωταγωνιστές της νέας πρωτεύουσας, οι βαυαροί ακόλουθοι του Οθωνα και της Αμαλίας συναντούν στις σελίδες αυτού του εξαιρετικά εικονογραφημένου βιβλίου τον «λαό λειψάνων» όπως τους αποκαλεί ο Παλαμάς στην κοινότητα μιας παραδοσιακής πόλης που σταδιακά μετεξελισσόταν μέσω των πολιτικών προγραμμάτων και της νέας πραγματικότητας σε κοινωνία δυτικού τύπου.

Σε μια ανάλογη κοινωνία όπου η κοινωνική πρόνοια θα στρέψει την προσοχή της στους περιθωριοποιημένους αδύναμους κατοίκους της: τις γυναίκες και τα παιδιά. «Τα όρια μεταξύ του να είσαι υπηρέτρια ή πόρνη είναι απόλυτα διαμπερή (είτε το βλέπεις με φρίκη είτε το βλέπεις με συμπόνοια)» σχολιάζει η Νάντια Γεωργακοπούλου για τα δημογραφικά στοιχεία ότι το γυναικείο υπηρετικό προσωπικό της Αθήνας ανέρχεται το 1870 στο 7% του πληθυσμού της πόλης με κορίτσια μεταξύ 10-20 ετών προερχόμενα κυρίως από νησιά των Κυκλάδων. Η παρουσία τους στη ζωή της πρωτεύουσας θα οδηγήσει στην ίδρυση την τελευταία τριακονταετία του 19ου αιώνα του Αμαλίειου Ορφανοτροφείου, του «Εργαστηρίου των Απόρων Γυναικών», «Συλλόγου κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως», στο «Κυριακό σχολείο των γυναικών και κορασιών του λαού», το «Ασυλο των απόρων εργατίδων και υπηρετριών».

ΜΙΑ ΔΑΝΗ ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΚΗΠΟ. Με αυτό το γυναικείο βλέμμα της η συγγραφέας διαχειρίζεται τις βιβλιογραφικές πηγές της και εμπλουτίζει την «Επιστροφή στη Νέα Αθήνα» δίνοντας την ευκαιρία στο αναγνωστικό κοινό να διαπιστώσει την υποκειμενική ματιά με την οποία παρατηρεί ο θεατής του παρόντος τα γεγονότα του παρελθόντος ανάλογα με την κοινωνική θέση του. Η στάση στον Εθνικό Κήπο, σημείο αναψυχής για τους ξένους φιλέλληνες διαβάτες της Αθήνας είναι μια ξεχωριστή εμπειρία όχι πάντα για τους ίδιους λόγους. Η Κριστιάνα Λυτ, δανή σύζυγος του προσωπικού ιερέα της βασίλισσας Αμαλίας περιγράφει: «…πρέπει να συνηθίσουμε σε αυτού του είδους τη φυσική ομορφιά, που είναι κάτι το τελείως διαφορετικό από αυτό που εννοούμε ομορφιά στον τόπο μου. Νόμιζα ότι στον νότο θα έβρισκα άφθονη βλάστηση με τροπικά φυτά… Επεσα πολύ έξω. Ο Υμηττός, αυτός ο κολοσσός, απλώνεται κάτω από τον λαμπερό ήλιο μην έχοντας καθόλου βλάστηση από τη μεριά που βλέπει προς την Αθήνα. Τα χωράφια είναι κατάξερα και το χώμα θεόστεγνο από τη ζέστη. Οι ελαιώνες με εκείνους τους ροζιασμένους κορμούς και τα σταχτιά φύλλα δεν έχουν ίχνος δροσεράδας. Οι αμπελώνες είναι γεμάτοι από τη σκόνη που στροβιλίζεται στους χωματόδρομους. Μια θέα απελπιστική. Και να σκεφτεί κανείς ότι σε αυτόν τον χώρο κάποτε μια ολόκληρη πολιτεία βρισκόταν στην ακμή της. Αθήνα, το λίκνο της τέχνης και της επιστήμης. Είναι τόσο καταθλιπτικό να σκέφτεται κανείς πώς ήταν εκείνη την εποχή και πώς είναι τώρα. Μέσα σε όλα αυτά έρχεται και το τραγούδι των τζιτζικιών που σε ξεκουφαίνει…». Σε αντίστιξη αυτού του μεσογειακού εφιάλτη της δανής ακολούθου, η Αμαλία περιγράφει με τρυφερότητα τη θέα από τον κήπο της στο γράμμα προς τον πατέρα της τον χειμώνα του 1848, δίνοντας μια ονειρεμένη ρομαντική αίσθηση του αθηναϊκού φωτός, των αρχαιοτήτων, της θάλασσας, πλαισιωμένων από την πρασινάδα που δημιούργησε με ιδιαίτερη φροντίδα.