Ποδόσφαιρο, ένα διαφορετικό αξιακό πλαίσιο

Στον αιώνα που ζούμε, ο οικονομισμός κυριαρχεί πάνω στα πάντα, προσπαθώντας να επιβάλει τους νόμους του στο σύνολο θεσμών, δραστηριοτήτων και τρόπων ζωής. Ενός κόσμου που συνεχίζει να διαφεύγει την κυριαρχία του, είτε πρόκειται για καλλιτεχνική δραστηριότητα, είτε για επιστημονική έρευνα, είτε για οικογενειακή ζωή, οργάνωση εργασίας, είτε για πλήθος λαϊκών εθίμων και παραδόσεων. Θα ‘ταν παράδοξο αν ένα τόσο μαζικό και διεθνοποιημένο πολιτιστικό φαινόμενο σαν το ποδόσφαιρο κατάφερνε να ξεφεύγει εσαεί από τούτη την αφαίμαξη.

Αποτέλεσμα, όπως μπορεί ο καθένας να διαπιστώσει σήμερα, το ποδόσφαιρο μετετράπη, μέσα σε λίγες δεκαετίες, σε ένα από τα σημαντικότερα γρανάζια της παγκόσμιας βιομηχανίας διασκέδασης, αποτελώντας ταυτόχρονα πηγή μυθικών εσόδων, αλλά και λίαν αποτελεσματικό εργαλείο της λεγόμενης softpower, για να χρησιμοποιούμε τον όρο με τον οποίο οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί της παγκόσμιας δημοκρατικής διακυβέρνησης αποκαλούν πλέον εκείνο που παλαιότερα χαρακτήριζαν ως «όπιο του λαού». Η αναγκαία αυτή υπενθύμιση της σημασίας του ποδοσφαιρικού θεάματος, και γενικότερα του αθλητισμού των media, για την οικονομική και την ιδεολογική λειτουργία του σύγχρονου καπιταλισμού δεν σημαίνει αποδοχή των οικονομικών αναλύσεων του νεομαρξισμού.

Οι οποίες αναλύσεις, άλλωστε, επαναλαμβάνουν κατ’ ουσίαν την κριτική που έκανε τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 η αμερικανική πολιτιστική Αριστερά στον στίβο, στο football και στο baseball. Αναφέρομαι συγκεκριμένα στον Ζαν Μαρί Μπρομ, έναν σπουδαίο γάλλο κοινωνιολόγο, που αρχικά εργάστηκε ως καθηγητής Αθλητικής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Τροτσκιστής και καταστατικός, θεωρείται ο εκφραστής της «κριτικής θεωρίας του αθλητισμού», η οποία αντιλαμβάνεται τον αθλητισμό σαν μέσο πολιτικής υποδούλωσης, οικονομικού πλουτισμού και πειθάρχησης των σεξουαλικών και λοιπών ορμών του ατόμου.

Καλό είναι λοιπόν να μη λησμονούμε ότι η βιομηχανία της διασκέδασης λειτουργεί ανέκαθεν βάσει δύο διακριτών στρατηγικών. Από τη μια πλευρά, οφείλει να επινοεί διαρκώς νέα προϊόντα. Οπως, για παράδειγμα, τα reality τηλεπαιχνίδια, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, το Twitter ή την εμπορευματική μουσική, που από την ίδια τη φύση ενσαρκώνουν απόλυτα τους κώδικες του φαντασιακού της οικονομίας. Από την άλλη πλευρά εργάζεται με στόχο την επαναφομοίωση, δηλαδή την αναδιαμόρφωση αποκλειστικά και μόνο, βάσει των δικών της επιταγών, πληθώρας στοιχείων της λαϊκής κουλτούρας ή ακόμα και της αριστοκρατικής παράδοσης. Στοιχεία που προϋπήρχαν και εντάσσονταν αρχικά σε ένα εντελώς διαφορετικό αξιακό πλαίσιο.

Προφανώς, στη δεύτερη περίπτωση εμπίπτει και η λογική του παιχνιδιού, η οποία είναι συνομήλικη με την ίδια την ανθρωπότητα. Τούτη η λογική, καθώς περιλαμβάνει ως θεμελιώδη στοιχεία την τέρψη και τον αντιωφελιμισμό, αποδεικνύεται εκ των πραγμάτων ασυμβίβαστη με τον οικονομίστικο ωφελιμισμό και τη διαρκή, πάση θυσία, επιδίωξη της αποδοτικότητας. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ορισμένες από τις πρώτες κριτικές των αστών ενάντια στον αθλητισμό επικεντρώνονταν ακριβώς στην έλλειψη χρηστικότητας και σκοπού του παιχνιδιού. Στοιχεία, με λίγα λόγια, που θεωρούνται φυσικά και τα οποία είναι ασυμβίβαστα με το νέο βιομηχανικό πνεύμα. Αρκεί λοιπόν να παραβλέψουμε τούτη την ουσιώδη διαφορά ανάμεσα αφενός στην εσκεμμένη κατασκευή ενός καινούργιου εμπορευματικού εγχειρήματος (gadget) και αφετέρου στη μεταστροφή μιας προϋπάρχουσας λαϊκής κουλτούρας (όπως κάνουν φυσικά όσοι αντιλαμβάνονται το ποδόσφαιρο ως συναισθηματική πανούκλα) προκειμένου να κάψουνε μαζί με τα ξερά και τα χλωρά.

Στην πραγματικότητα, μια τέτοια ριζοσπαστική κριτική είναι ελιτίστικη και το μόνο που κάνει, κατά βάθος, είναι να επαναλαμβάνει με πιο σύγχρονη μορφή την παλιά ηθική σταυροφορία των αγγλοσαξόνων πουριτανών του 19ου αιώνα ενάντια στο αλκοόλ και στις λαϊκές διασκεδάσεις, κατά την έκφραση του στοχαστή Κρίστοφερ Λας. Είναι, με λίγα λόγια, σαν να ισχυριζόμαστε ότι η πορνεία, δηλαδή η εμπορευματική μεταστροφή της σεξουαλικής ευχαρίστησης, συνιστά τη μόνη δυνατή εκδοχή της τελευταίας. Δεν αρνούμαι βέβαια το γεγονός πως η σύγχρονη βιομηχανία του ποδοσφαίρου λειτουργεί όλο και περισσότερο σαν όπιο του λαού.

Εξάλλου, μια ματιά στις κερκίδες των οργανωμένων οπαδών αρκεί για να αντιληφθούμε το εύρος της αλλοτρίωσης. Ωστόσο, κι αυτή η διαπίστωση δεν αρκεί. Πρέπει πάντοτε να προσθέτουμε ότι το σύγχρονο ποδόσφαιρο εξακολουθεί να αποτελεί και το «βασίλειο όπου η ανθρώπινη συντροφικότητα εκφράζεται στο φως του ήλιου», σύμφωνα με την περίφημη διατύπωση του Αντόνιο Γκράμσι. Προφανώς, τούτη του η τελευταία ιδιότητα εξηγεί σε έναν βαθμό το πάθος με το οποίο ασχολούνται ακόμα μαζί του οι λαϊκές τάξεις. Κι αυτό, παρότι, καταπώς φαίνεται, η ανάπτυξη της εμπορευματικής λογικής θα συνεχίσει να περιορίζει τα ολοένα και πιο εύθραυστα σύνορα του βασιλείου.