Μάγια Λυμπεροπούλου (1940 – 2021)

«Ο τρόπος που διάβαζε δυνατά»
Φεύγοντας η Μάγια, δεν πήρε μαζί της μόνο το ταλέντο ή τη μαγική σκηνική της αύρα, ποιότητες που συνήθως μνημονεύουμε όταν φεύγει κάποιος αγαπημένος αυτής της εφήμερης τέχνης του θεάτρου. Η Μάγια ήταν από τους σπάνιους ανθρώπους του χώρου που είχαν κάτι παραπάνω, κάτι πολύτιμο: τη Γνώση και την παθιασμένη Αγάπη γι’ αυτή τη δουλειά. Ηταν μια καλλιτέχνις-διανοούμενη, με καταπληκτική συγκρότηση, διαύγεια και σπάνια διορατικότητα: αφουγκραζόταν όλα τα υπόγεια ρεύματα, τόσο επάνω όσο και κάτω απ’ τη σκηνή, με κεραίες πάντα ευαίσθητες προς το κοινωνικό γίγνεσθαι. Μεθοδική και συστηματική, φρόντιζε να κωδικοποιεί τη γνώση και την πείρα της ώστε να είναι χρήσιμη στους νεότερους – ήταν μοναδική δασκάλα. Και πάντα πρόθυμη να προσφέρει δωρεάν εργατοώρες, όποτε η Πολιτεία την καλούσε σε διάφορες επιτροπές (για την εκπαίδευση, τις επιχορηγήσεις, την περίφημη Ακαδημία, κ.λπ.). Αλλά δυστυχώς – η ελληνική κατάρα της ασυνέχειας – όποτε άλλαζε η κυβέρνηση, τα πορίσματα κάθε προηγούμενης επιτροπής κατέληγαν στα άχρηστα.

Το θέατρό μας χρωστάει πολλά στη Μάγια. Στην τόλμη της – πάντα άνοιγε νέους επαγγελματικούς δρόμους, κι αν έτρωγε στο τέλος τα μούτρα της ποτέ δεν το έβαζε κάτω. Στη μεταδοτικότητά της – γενιές και γενιές μαθητεύσαμε δίπλα της, στα περίφημα σεμινάριά της. Στην έμπνευση που πρόσφερε στους νέους – αγαπημένη φράση της: «το θέατρο είναι πληθυντικό». Και ειλικρινά πικράθηκα βλέποντας στην κηδεία της την εκκωφαντική απουσία των Θεσμών. Οσοι ήσαν παρόντες, κατάλαβαν για πολλοστή φορά ότι η Πολιτεία δεν συμμερίζεται τις αξίες τους.

Για μένα, αν υπήρχε κάτι που συμπύκνωνε όλες αυτές τις αρετές, ήταν ο απαράμιλλος τρόπος που η Μάγια διάβαζε δυνατά. Είτε ήταν θεατρικό έργο, είτε ποίηση είτε θεωρητικό κείμενο, είχε τέτοια ακρίβεια η ανάγνωσή της ώστε μπορούσες ταυτόχρονα: να κατανοείς απόλυτα το περιεχόμενο, να αντιλαμβάνεσαι τη δική της σκέψη και τον σχολιασμό της για τις λεκτικές ή φραστικές επιλογές του συγγραφέα, και μαζί να νιώθεις ελεύθερος να κρίνεις και να συμμετέχεις συναισθηματικά με τους δικούς σου όρους, χωρίς να σε «καπελώνει» εκείνη. Αυτόν τον μοναδικό συνδυασμό μόνο η Μάγια μπορούσε να τον καταφέρει. Και όχι μόνο με τη φωνή, αλλά με ολόκληρη την παρουσία της – πάνω απ’ όλα με το βλέμμα, που αγκάλιαζε διαρκώς το ακροατήριο και το ένωνε με το χαρτί που είχε μπροστά της. Κάθε φορά που την άκουγα, που την έβλεπα, ήταν για μένα ένα μεγάλο μάθημα. Και με λυπεί βαθιά που αυτή η πολύτιμη τέχνη της χάθηκε πια για πάντα. Απομένει σ’ εμάς να τη μεταλαμπαδεύσουμε, όσο μπορούμε, στους νεότερους.

Ο Νίκος Χατζόπουλος είναι ηθοποιός και σκηνοθέτης

«Ταµένη µε πάθος στο θέατρο»

Της Δηώς Καγγελάρη

«Οι μεγάλοι ηθοποιοί φέρουν μέσα τους όλους τους ρόλους…». Αυτό τον δύσκολο Ιούλιο αποχαιρετάμε τη Μάγια Λυμπεροπούλου και μαζί την Κάθριν του Τενεσί Ουίλιαμς, την Ευριδίκη του Ανούιγ, την Μπαρμπλίν του Φρις και τη σαιξπηρική Ισαβέλα, τη Σαρλότ Κορνταί του Βάις και την Κόρη από τα «Εξι πρόσωπα», την Υπηρέτρια και τη Βασίλισσα Μαρία του Ιονέσκο, την Αγγέλα του Σεβαστίκογλου και την Ελισάβετ της Αναγνωστάκη, την Ντίλα του Αραμπάλ και την Αηδόνα των Ορνίθων. Τόσοι και τόσοι ρόλοι στο Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν, από την παρθενική της εμφάνιση στο Υπόγειο, το 1959, όταν 19χρονη σπουδάστρια της Δραματικής Σχολής αποφοιτά με ειδική άδεια και παίζει στο Ξαφνικά πέρσι το Καλοκαίρι σε σκηνοθεσία του δασκάλου της, ως το 1971 που φεύγει για το Παρίσι. Και νέες αλησμόνητες ερμηνείες με την επιστροφή της αλλά και άνοιγμα σε νέους ορίζοντες.

Την πρωτογνώρισα μέσα από τις φωτογραφίες του Θεάτρου Τέχνης: ένα ψιλόλιγνο κορίτσι-μίσχος και κύκνος, πανέμορφο, με πορσελάνινο πρόσωπο. Αλλά η Μάγια Λυμπεροπούλου δεν ήταν μόνο το εκπληκτικό ταλέντο και οι αμέτρητοι ρόλοι. Ηταν ταυτόχρονα ένας βαθιά καλλιεργημένος άνθρωπος, σπάνιας ευαισθησίας, κριτικού νου και ακεραιότητας, που άφησε το πολύτιμο άγγιγμά της στην υποκριτική, στη σκηνοθεσία και στη μετάφραση, στη διδασκαλία και στην καλλιτεχνική διεύθυνση.

Ιδρυτικό μέλος της Δραματικής Σχολής του Λαϊκού Πειραματικού Θεάτρου του Λεωνίδα Τριβιζά και έκτοτε σε συστηματική βάση δασκάλα της «τσαγκαρικής» σε εργαστήρια, σφραγίζει με τη διδασκαλία τους νέους και τις νέες ηθοποιούς. Καλλιτεχνική διευθύντρια του ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας (από κοινού με τον Β. Αρδίττη τον πρώτο χρόνο), παραδίδει  ένα υποδειγματικό μοντέλο θεατρικής αποκέντρωσης: πολιτική ρεπερτορίου με αυστηρά προκαθορισμένο αριθμό παραστάσεων, σταθερός πυρήνας ηθοποιών, παράλληλες εκδηλώσεις, που συνδέουν το θέατρο την πόλη, σύστημα συνδρομητών, εξαιρετικά έντυπα. Σκηνοθετεί Γκόρκι, Ουίλιαμς, Γκολντόνι, Κολτές και σύγχρονα ελληνικά κείμενα, αλλά και δίνει βήμα στους νεότερους, εγκαινιάζει τον θεσμό Θεατρικά Αναλόγια: «ο ηθοποιός και στο χέρι του χαρτιά με λέξεις (…) για μια επικίνδυνη, πάντα είναι επικίνδυνη, εξερευνητική αποστολή…». Δεινή αναγνώστρια η ίδια, ηχεί ακόμη η φωνή της όταν διαβάζει τη ραψωδία Ν της Ιλιάδας (σκηνοθετική επιμέλεια Νίκου Χατζόπουλου, Εθνικό Θέατρο).

Τη θυμάμαι Νύφη στους Γάμους των Μικροαστών (σκηνοθεσία Τριβιζά), Κατερίνα στη Στρίγγλα που έγινε αρνάκι (σκηνοθεσία Γιώργου Σεβαστίκογλου, ΚΘΒΕ), Αϊρίν Μολόι στο Χαλόου Ντόλι του Ουάιλντερ πλάι στη Λαμπέτη (σκηνοθεσία Βολανάκη)^.  Ελένη, Κασσάνδρα, Κλυταιμνήστρα πάλι με τον Κουν, Λότε-Κότε στο Μεγάλο και Μικρό του Μπότο Στράους και βραβευμένη Μάρι στα Θεϊκά Λόγια του Βαλιέ Ινκλάν (σκηνοθεσία Λαζάνη)^. Κυρία στις Δούλες του Ζενέ (σκηνοθεσία Βογιατζή, Χάνα Πόρτερ Πιτ, Ραβίνο και Γιατρό στους Αγγελους στην Αμερική του Κούσνερ (Φεστιβάλ Αθηνών, σκηνοθεσία Μαστοράκη), Θεατή στο Πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα του Ο’ Νιλ (σκηνοθεσία Χουβαρδά, Εθνικό Θέατρο).  Ταμένη με πάθος σ’ ένα θέατρο «πληθυντικού αριθμού», ασυμβίβαστη, αμείλικτη και βαθιά αξιοπρεπή. Η Μάγια-κύκνος, έτοιμη να ανοίξει προστατευτικά  τις φτερούγες της πάνω από τους νέους και τις νέες ηθοποιούς, με έγνοια και παντοτινή πίστη στο θέατρο ως «μοναδικό τόπο αντίστασης». Αντιγράφω μια αγαπημένη φράση της από τη Βιρτζίνια Γουλφ:

«Ηρθαμε για να φτιάξουμε μαζί ένα πράγμα. Οχι κάτι που θα διαρκέσει – γιατί τι διαρκεί; Aλλά κάτι ιδωμένο ταυτόχρονα από πολλά μάτια».

Η Δηώ Καγγελάρη είναι θεατρολόγος, διευθύντρια σπουδών της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου