Η «ύβρις» της αξιοκρατίας

Στις 11 Νοεμβρίου 1983 δημοσιεύθηκε στα «ΝΕΑ» υπό τον τίτλο «Χωρίς ρουσφέτι οι διορισμοί στο Δημόσιο», η είδηση για το νέο (τότε) σύστημα προσλήψεων. Η φιλοσοφία του συστήματος θεμελιωνόταν στα προσόντα των υποψηφίων τα οποία θα αποτιμούνταν με μόρια. Οσοι συγκέντρωναν μεγαλύτερο αριθμό μορίων θα προτάσσονταν για πρόσληψη όταν θα αναγγελλόταν η κάλυψη κενών θέσεων.

Η συνέχεια της ιστορίας είναι γνωστή. Επρεπε να περάσουν δέκα τουλάχιστον χρόνια, ώστε με τον ν. 2190/1994 και τη θέσπιση του ΑΣΕΠ από τον Αν. Πεπονή, κατέστη εφικτή αυτή η καινοτόμος για την εποχή της ιδέα. Εκτοτε καθιερώθηκε οριστικά η διασφάλιση της αντικειμενικότητας στο σύστημα προσλήψεων και χτυπήθηκε στη ρίζα του αυτό που αποτελούσε ανέκαθεν την αιχμή του δόρατος των πελατειακών σχέσεων, το «ρουσφέτι».

Η εμπέδωση και κατοχύρωση της αρχής της αντικειμενικότητας, δεν συνοδεύτηκε – στον επιθυμητό τουλάχιστον βαθμό – από την εξίσου σημαντική αρχή της αξιοκρατίας, που διακηρύσσεται ήδη στο Σύνταγμα της Επιδαύρου του 1822. Η μονομερής έμφαση στην αντικειμενικότητα, που φαίνεται να βρίσκει ανταπόκριση στο άρθρο 103 παρ. 7 του Συντάγματος, κρίθηκε ως ικανή και αναγκαία συνθήκη για την οριστική απομάκρυνση από τα φαινόμενα πελατειακών σχέσεων. Αντιθέτως, η αξιοκρατία, παρέμεινε πάντα σε δεύτερο πλάνο, ενεργοποιώντας συχνά ποικίλα αντανακλαστικά και επιφυλάξεις.

Οπως ήταν φυσικό, εμφανίστηκαν φαινόμενα «πτυχιολατρείας» και σώρευσης μοριοδοτούμενων τυπικών προσόντων που οδηγούσαν τους υποψηφίους στην επιθυμητή σειρά κατάταξης. Μεταπτυχιακά, δεύτεροι τίτλοι σπουδών, πιστοποιητικά επιμόρφωσης, γνώσης ξένων γλωσσών, χειρισμού ηλεκτρονικών υπολογιστών, κ.λπ. θεωρήθηκαν ως τα μόνα «ορθά διαπιστευτήρια» εισόδου στη δημόσια διοίκηση. Ως επακόλουθο, εμβληματικά σύμβολα προσπάθειας, μόχθου, μόρφωσης, εμπειρίας, γνώσεων, δεξιοτήτων, κ.λπ. αντιμετωπίσθηκαν «λογιστικά» στη διαδικασία αποτίμησής τους σε μόρια. Αντιθέτως, ζητήματα όπως η γνώση του αντικειμένου ή της υπηρεσίας απασχόλησης, παρέμειναν ο μεγάλος άγνωστος της διαδικασίας.

Το σύστημα των γραπτών εξετάσεων ως κανόνας στη διαδικασία προσλήψεων στο Δημόσιο, που εισήγαγε ο ν. 4765/2021, αποτελεί σίγουρα ένα σημαντικό βήμα στη διαδικασία μετεξέλιξης του συστήματος, από αμιγώς αντικειμενικό, σε αξιοκρατικό. Νομίζω, όμως, ότι η θεμελίωση ενός αξιοκρατικού συστήματος συνδέεται όχι μόνο με τη διαδικασία πρόσληψης, αλλά και με την πορεία του προσλαμβανόμενου ήδη από τα πρώτα βήματά του στη δημόσια υπηρεσία.

Συνεπώς, απαιτούνται παρεμβάσεις και στον υπαλληλικό κώδικα που θα ενισχύσουν συνδυαστικά την αποτελεσματικότητα του συστήματος προσλήψεων. Αφού διασφαλισθεί μέσα από τις αδιάβλητες γραπτές εξετάσεις, τα προσόντα και τις άλλες προβλεπόμενες κατά περίπτωση διαδικασίες πρόσληψης η καταλληλότητα του υποψηφίου υπό το πρίσμα των αρχών τόσο της αντικειμενικότητας όσο και της αξιοκρατίας, η υπηρεσία τοποθέτησης του υπαλλήλου, θα πρέπει να μεριμνήσει για την ομαλή ένταξή του, την έγκαιρη και επαρκή υπηρεσιακή του εκπαίδευση, σε συνεργασία με το ΕΚΔΔΑ, αλλά και την ουσιαστική αξιολόγησή του, ώστε να μην αποτελεί η δοκιμαστική περίοδος των δύο ετών που προβλέπει ο υπαλληλικός κώδικας, απλώς το χρονικό διάστημα η παρέλευση του οποίου επιφέρει αυτοδικαίως τη μονιμοποίηση του υπαλλήλου.

Πρόκειται για μια συνδυαστική επίδραση τόσο του συστήματος προσλήψεων, όσο και του συστήματος υπηρεσιακής εξέλιξης, στην ουσιαστική εφαρμογή της αρχής της αξιοκρατίας στη δημόσια διοίκηση.

Ο δρ. Γιώργος Δίελλας είναι ΣΕΠ του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου και σύμβουλος του ΑΣΕΠ