Από την αμφισβήτηση στην απείθεια

Το φετινό καλοκαίρι βάλθηκε να διαψεύσει, για άλλη μια φορά, τον Ουμπέρτο Εκο: κατακλυσμιαίας σημασίας γεγονότα λαμβάνουν χώρα, σε εθνικό και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεν είναι μικρό πράγμα να ξεσπά πόλεμος δικαστηρίων, να αμφισβητείται η υπεροχή του ενωσιακού δικαίου, να εμφανίζονται βαθιά ρήγματα στο ευρωπαϊκό κράτος Δικαίου και, έτσι, να τίθεται εκποδών η κοινή πορεία, ακριβώς τη στιγμή που την έχουμε, αντικειμενικά, περισσότερο ανάγκη από ποτέ.

Τα μέτωπα είναι πολλαπλά, αλληλοσυμπληρούμενα και πρωτοφανή. Στις αρχές Ιουνίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσέφυγε εναντίον της Γερμανίας με αφορμή την απόφαση του Γερμανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου, τον  Μάιο του 2020, με την οποία αμφισβητούσε τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τη νομιμότητα του προγράμματος αγοράς ομολόγων από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που η Επιτροπή στρέφεται κατά μιας χώρας λόγω απόφασης δικαστηρίου της (με την οποία μάλιστα η γερμανική κυβέρνηση διαφώνησε ανοιχτά).  Στα μέσα Ιουνίου κατατέθηκε – άλλη πρωτιά – πόρισμα ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων σχετικά με σειρά παραβιάσεων από την Ουγγαρία (κακή λειτουργία δημόσιων αρχών, απάτη, διαφθορά, περιορισμένη δικαστική ανεξαρτησία) του Κανονισμού 2020/2092, σύμφωνα με τον οποίο για τη χρηματοδότηση μιας χώρας με κοινοτικούς πόρους – στη συγκεκριμένη περίπτωση, από το Ταμείο Ανάκαμψης – θα πρέπει να γίνονται σεβαστές οι αρχές του Κράτους Δικαίου. Στις 14 Ιουλίου το πολωνικό συνταγματικό δικαστήριο αποφάνθηκε -πάλι για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή ιστορία – ότι η Πολωνία δεν είναι υποχρεωμένη να σεβαστεί τις υποδείξεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου σχετικά με αναγκαίες αλλαγές στον νόμο για τη λειτουργία της Δικαιοσύνης (το δικαστήριο της Ενωσης είχε κρίνει ότι παραβιαζόταν πολλαπλώς η δικαστική ανεξαρτησία). Την επόμενη μέρα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο «απάντησε» κρίνοντας τον πολωνικό νόμο αντίθετο στο ευρωπαϊκό Κράτος Δικαίου και επιβεβαιώνοντας – πρώτη τέτοιου είδους επιβεβαίωση – ότι έχει αρμοδιότητα να αναγκάσει κάθε κράτος μέλος να μεταρρυθμίσει κάθε νόμο που κρίθηκε αντίθετος στο ενωσιακό δίκαιο. Από την πλευρά της, η Επιτροπή ετοιμάζεται να καταθέσει άλλη προσφυγή κατά της Πολωνίας για σειρά παράνομων διατάξεων στον νόμο για τα δικαιώματα, δηλαδή τον περιορισμό των δικαιωμάτων, των ομοφυλοφίλων και άλλων κατηγοριών ατόμων με μη συμβατική σεξουαλικότητα. Κι όλα αυτά ενώ την κυλιόμενη προεδρία του Συμβουλίου ανέλαβε από την 1^η Ιουλίου μια χώρα, η Σλοβενία, που κι εκείνη παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα Κράτους Δικαίου και που άρχισε την προεδρία της με – σωστά μαντέψατε: πρωτοφανείς – δημόσιους διαξιφισμούς με τα ευρωπαϊκά όργανα. Τον θλιβερό κύκλο έκλεισε, προς το παρόν, αλλά και συνόψισε, η δημοσιοποιηθείσα αυτή την εβδομάδα Εκθεση για την κατάσταση του Κράτους Δικαίου στην Ενωση, η οποία περιέχει διαπιστώσεις για υποχωρήσεις σε πολλά μέτωπα (λειτουργία θεσμικών αντιβάρων, διαφθορά, δικαστική ανεξαρτησία, ελευθερία του Τύπου) και με αναφορά σε πολλές χώρες (Ουγγαρία – Πολωνία στην πρώτη γραμμή, φυσικά, αλλά και Σλοβενία, Τσεχία, Βουλγαρία, Αυστρία, Ολλανδία, ενώ γίνεται μνεία για τον τρόπο χρηματοδότησης των μέσων ενημέρωσης στην Ελλάδα).

Το πολιτικά πιο ανησυχητικό είναι βέβαια η επιβίωση και διεύρυνση του άξονα των «αντι-φιλελεύθερων δημοκρατιών», δηλαδή μη δημοκρατιών, στο κέντρο της Ευρώπης και η ευθεία απειλή που συνιστά η φανερή και υπόγεια λειτουργία αυτού του άξονα για ένα ευρωπαϊκό κράτος Δικαίου που σχεδόν ταυτίζεται με τον λόγο ύπαρξης της ίδιας της Ενωσης. Δομικά πιο προβληματική, ωστόσο, είναι η «δικαστικοποίηση» της διαμάχης όχι μόνο περί το νόημα αλλά και για τα θεμέλια της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η αρχή της υπεροχής του ενωσιακού δικαίου δεν είναι ένα νομολογιακό δημιούργημα, δεν την εφηύραν οι δικαστές ως θεωρητικό σχήμα: χωρίς αυτήν δεν έχει νόημα, αλλά ούτε και στήριξη, η πολιτική βούληση για διαμοίραση κυριαρχίας, ώστε να μπορέσουν να υλοποιηθούν οι στόχοι της Ενωσης ως πολιτικής οντότητας. Τα δικαστήρια είναι τα μόνα αρμόδια να λύσουν το νομικό ζήτημα αλλά ακατάλληλα για να αντιμετωπίσουν τις βαθιά πολιτικές ρίζες και στοχεύσεις μιας γενικευμένης πλέον εναντίωσης στην Ενωση. Ο φαύλος κύκλος ολοκληρώνεται -και μας απειλεί όλους.