Ευρωπαϊκό Συμβούλιο: Μέρκελ, Ρωσία, Τουρκία

Με την ολοκλήρωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (διάσκεψης κορυφής των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ενωσης) σήμερα κλείνει ένας ιστορικός θεσμικός και πολιτικός κύκλος. Και τούτο καθώς είναι το τελευταίο κανονικό (formal) Συμβούλιο στο οποίο συμμετέχει η Ανγκελα Μέρκελ. Για 16 χρόνια, από το 2005, η παρουσία της καγκελαρίου σφράγιζε κατά κάποιον τρόπο τις εργασίες του Συμβουλίου. Η Ανγκελα Μέρκελ κυριαρχούσε. Οχι μόνο γιατί εκπροσωπούσε την ισχυρότερη χώρα της Ενωσης αλλά και λόγω της ενδελεχούς γνώσης όλων των φακέλων (οι περισσότεροι ηγέτες δεν έχουν ιδέα – απλώς διαβάζουν τα προ-προετοιμασμένα «Σημεία Παρέμβασης» και ό,τι προκύψει) και της επίμονης προσπάθειάς της για την επίτευξη συναινέσεων στη λήψη των αποφάσεων. Ενα τυπικό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο χωρίς την Ανγκελα Μέρκελ θα είναι οπωσδήποτε διαφορετικό (και πιο δύσκολο).

Το συμβολικό και όχι μόνο σημαντικό γεγονός της χθεσινής πρώτης ημέρας του Συμβουλίου ήταν το γεύμα/συζήτηση των ευρωπαίων ηγετών με τον νεοεκλεγέντα (18/6) για δεύτερη θητεία γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες. Η Ενωση θέλησε έτσι να στείλει το μήνυμα ότι αποτελεί τον στυλοβάτη του πολυμερούς διεθνούς συστήματος θεσμών και κανόνων.

Αυτό το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο επρόκειτο να είναι το «Συμβούλιο για την Τουρκία». Κατέληξε όμως να είναι ουσιαστικά το Συμβούλιο για τη Ρωσία. Και τα δύο θέματα, Ρωσία και Τουρκία, επρόκειτο να συζητηθούν χθες βράδυ στο δείπνο των ηγετών (μαζί με ολίγον Ορμπαν και ΛΟΑΤΚΙ). Η σχέση ΕΕ – Ρωσίας βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο εδώ και χρόνια. Και ακριβώς γι’ αυτό, Μέρκελ και Μακρόν από κοινού κατέβασαν κοινή πρόταση για «συνάντηση επανεκκίνησης» της ευρωπαϊκής ηγεσίας με τον πρόεδρο Πούτιν (κατά το πρότυπο της πρόσφατης συνάντησης Μπάιντεν – Πούτιν). Αν και μάλλον αναγκαία, η πρόταση προκάλεσε την οργή κάποιων κρατών-μελών (Πολωνία, Βαλτικές κ.ά.). Σε ό,τι αφορά την Τουρκία και κρίνοντας τη στιγμή που γράφονται οι γραμμές αυτές από το σχέδιο Συμπερασμάτων, η ανάπτυξη «μιας συνεργατικής και αμοιβαίως επωφελούς σχέσης ΕΕ – Τουρκίας» προχωράει (έστω κι αν αυτό δεν αρέσει στη Λευκωσία), αν και όχι με θεαματικές, big bang αποφάσεις αλλά πάντως με έκδηλη την ανακούφιση της ευρωπαϊκής ηγεσίας για την «άλλη» Τουρκία που εμφανίζεται τελευταία (προσωρινά;) και τις πρόσφατες φιλοευρωπαϊκές τοποθετήσεις Ερντογάν.

Ετσι η πρόσθετη χρηματοδότηση (ύψους 3,5 δισ. ευρώ για τρία χρόνια μέχρι το 2024) για την αντιμετώπιση του Προσφυγικού-Μεταναστευτικού έχει προταθεί από την Επιτροπή. Ενώ και πάλι σύμφωνα με τα Συμπεράσματα η διαδικασία για τον εκσυγχρονισμό της τελωνειακής ένωσης σε τεχνικό επίπεδο έχει αρχίσει (χωρίς να έχει συμφωνηθεί ωστόσο σχετική «εντολή» από το Συμβούλιο ακόμη), όπως επίσης προπαρασκευαστικές ενέργειες πάνω σε θέματα κοινού ενδιαφέροντος (δημόσια υγεία, κλιματική αλλαγή, τρομοκρατία, περιφερειακά ζητήματα). Οι διαδικασίες αυτές (θα) υλοποιούνται σύμφωνα με τις αιρεσιμότητες που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Ενωση σε προηγούμενα Ευρωπαϊκά Συμβούλια («σταδιακή αναλογική, αντιστρέψιμη διαδικασία»). Τα Συμπεράσματα ωστόσο (σχέδιο) δεν περιλαμβάνουν πρόσθετες συγκεκριμένες και πρακτικές αιρεσιμότητες ειδικότερου και άμεσου ελληνικού ενδιαφέροντος (όπως κατάργηση casus belli, δέσμευση για προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο, προσχώρηση Τουρκίας σε UNCLOS, κ.ά. – οιονεί νέο Ελσίνκι). Για ποιους λόγους η ελληνική πλευρά δεν επεδίωξε αυτές τις ειδικές αιρεσιμότητες παραμένει άγνωστο.

Από την άλλη πλευρά, η παροχή της οικονομικής ενίσχυσης για το Μεταναστευτικό θα πρέπει να συνοδευθεί όχι μόνο από τη δέσμευση για τη μη εργαλειοποίηση των μεταναστών από πλευράς Τουρκίας, την αποδοχή των «επιστροφών» και γενικώς την πλήρη εφαρμογή της Δήλωσης ΕΕ – Τουρκίας (Μαρτίου 2016). Αναγκαία είναι η αναθεώρηση της εν λόγω Δήλωσης προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η διαχείριση του Μεταναστευτικού-Προσφυγικού θα γίνεται με τρόπο ομαλό, ανθρώπινο και σύννομο, τα ελληνικά νησιά δεν θα μετατρέπονται σε «αποθήκες ψυχών» και θα ακυρωθούν οι αποτρόπαιες και έκνομες απωθήσεις (pushbacks), για τις οποίες τόσα πολλά γράφονται στον διεθνή Τύπο που αμαυρώνουν την εικόνα της χώρας.

Ο καθηγητής Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής των FEPS και ΕΛΙΑΜΕΠ. Από τις εκδόσεις Θεμέλιο κυκλοφορεί το νέο του βιβλίο Επιτεύγματα και στρατηγικά λάθη της εξωτερικής πολιτικής της Μεταπολίτευσης.