Περί της – επιλεκτικής – μυστικότητας της ανάκρισης

Η ποινική διαδικασία είναι ένα δυναμικό φαινόμενο το οποίο υπόκειται σε ποικίλες σταθμίσεις, αλλά και πολλαπλές εξωγενείς επιρροές, με αποτέλεσμα να μην είναι ούτε εύκολη, ούτε αυτονόητη η πλήρης ρύθμισή της με τυπικούς κανόνες. Μέσα από το στενά ορισμένο νομικό και δικονομικό πλαίσιο, ξεπηδά ένα αναπεπταμένο πεδίο σύγκρουσης συμφερόντων, συναισθηματικών εξάρσεων και οριακών ανθρώπινων συμπεριφορών. Μοιραία, η ποινική διαδικασία, από τη στιγμή της αρχικής έρευνας μέχρι τη σύλληψη των υπόπτων, την ανακριτική απολογία και τη διεξαγωγή της ίδιας της ποινικής δίκης, ιδίως σε περιπτώσεις εγκλημάτων με έντονο κοινωνικό αποτύπωμα, συγκεντρώνει τα φώτα της δημοσιότητας και κινητοποιεί τα ελατήρια του δημοσιογραφικού λειτουργήματος.

Από την άλλη πλευρά, είναι σαφής η διάταξη του άρθρου 241 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, σύμφωνα με το οποίο η ανάκριση είναι μυστική, δηλαδή διεξάγεται αφενός χωρίς την παρουσία κοινού, αφετέρου τα ανακριτικά έγγραφα και τα αποδεικτικά μέσα δεν διατίθενται στην ευρύτερη δημοσιότητα. Στην ίδια κατεύθυνση, σύμφωνα με το άρθρο 11 παρ. 6 του Κώδικα Δεοντολογίας Ειδησεογραφικών και άλλων Δημοσιογραφικών και Πολιτικών Εκπομπών, «δεν δημοσιοποιούνται έγγραφα ή άλλα στοιχεία που γίνονται γνωστά στις αρμόδιες αρχές κατά το στάδιο της προκαταρκτικής εξέτασης, της έκτακτης προανάκρισης και γενικότερα της ποινικής προδικασίας».

Αναφερόμενο γενικότερα στη σχέση μεταξύ ποινικής δίκης και δημοσιότητας, το ίδιο το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει επισημάνει (Απόφαση Worm κατά Αυστρίας) ότι το φαινόμενο των αυτοσχέδιων «τηλεδικών» που φιλοξενούνται στα ΜΜΕ μπορεί να έχει διαβρωτικές συνέπειες στην κοινωνική νομιμοποίηση του θεσμού της Δικαιοσύνης. Με άλλα λόγια: Οταν η δικαιοσύνη εμφανίζεται να «απονέμεται» στα παράθυρα των τηλεοπτικών εκπομπών, η θεσμική απονομή της δικαιοσύνης παραγκωνίζεται στα μάτια της αδημονούσας κοινής γνώμης.

Η πραγματικότητα, ως συνήθως, έρχεται να δοκιμάσει την αντοχή του θεσμικού πλαισίου. Το δικαιολογημένο (και συνταγματικής περιωπής) δημοσιογραφικό ενδιαφέρον για την ενημέρωση του κοινού, κατά πάγια πρακτική, οδηγεί σε ευρύτατη δημοσιοποίηση στοιχείων ποινικών δικογραφιών οι οποίες αφορούν υποθέσεις αυξημένης εμβέλειας και σημασίας.

Η περίπτωση της τραγικής δολοφονίας στα Γλυκά Νερά μάς φέρνει αντιμέτωπους με το ζήτημα της δημοσιοποίησης, μέσω της δημοσιογραφικής κάλυψης, στοιχείων που περιέχονται στην ανακριτική δικογραφία, αλλά, πέραν τούτου, μας οδηγεί και σε μία περαιτέρω στάθμιση: Μας κάνει να διερωτόμαστε κατά πόσον αυτή η δημοσιοποίηση μπορεί να είναι επιλεκτική, κατά τρόπο που μπορεί να αφορά συγκεκριμένα μόνον στοιχεία της δικογραφίας, τα οποία τείνουν να δημιουργήσουν είτε θετική, είτε αρνητική εικόνα για το πρόσωπο του κατηγορουμένου. Σε περιπτώσεις σαν κι αυτές, όταν πράγματι η σώρευση του ενδιαφέροντος της κοινής γνώμης δημιουργεί πιεστικές συνθήκες για την απονομή της δικαιοσύνης, θα πρέπει να γίνεται δεκτό ότι η διάχυση των πληροφοριών δεν μπορεί να είναι μεροληπτική, ούτε μπορεί να αφορά μόνον εκείνα τα στοιχεία τα οποία συνθέτουν μία συγκεκριμένη εκδοχή για την υπόθεση. Η αξιοποίηση, παραδείγματος χάριν, από την ανακριτική διαδικασία, του φερόμενου ως ημερολογίου που τηρούσε η εκλιπούσα δεν προσκρούει, εκ πρώτης όψεως, σε κάποιον απαγορευτικό κανόνα δικαίου, μιας και από τη στιγμή του θανάτου του φορέα του δικαιώματος, δεν νοείται με τη στενή έννοια προστασία των «προσωπικών δεδομένων». Από τη στιγμή που πλείστα όσα στοιχεία έχουν ήδη, κατά παράβαση της μυστικότητας της ανάκρισης, δει το φως της δημοσιότητας, θα εμφανιζόταν προβληματική η επιλεκτική τήρηση αυτής της μυστικότητας, αναφερόμενη αποκλειστικά σε συγκεκριμένα στοιχεία της δικογραφίας.

Είναι σαφές ότι οφείλουμε, πέρα από την τήρηση των δικονομικών κανόνων, η οποία επαφίεται στους εφαρμοστές του δικαίου, να διεκδικούμε και ένα ελάχιστο επίπεδο δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Η περίπτωση του φονικού στα Γλυκά Νερά αναδεικνύει την ανάγκη αυτή ως πιο επιτακτική από ποτέ.

Ο Νίκος Δ. Βιτώρος είναι δικηγόρος