Ανθρωποι {LF}και ποντίκια

Σε ένα πρόσφατο εκτενές άρθρο του στον «New Yorker», ο Ανταμ Γκόπνικ σημείωνε ότι υπάρχουν έξι Προυστ προς μελέτη και ότι τα στρώματα στα οποία κινούνται είναι διακριτά, και συχνά πολύπλοκα: ο Προυστ της Μπελ Επόκ, ο φιλοσοφικός Προυστ, ο ψυχολογικός Προυστ, ο «διεστραμμένος» Προυστ, ο πολιτικός Προυστ και ο ποιητικός Προυστ. Καλά όλα αυτά, του είπαν αρκετοί αναγνώστες στη συνέχεια. Αλλά για το περίφημο σεξουαλικό του φετίχ, τα πειράματα σε εγκλωβισμένους αρουραίους, γιατί δεν μας είπες τίποτα;

Oλα ξεκίνησαν από την «οριστική» – όπως χαρακτηρίστηκε τότε – βιογραφία του γάλλου συγγραφέα, που κυκλοφόρησε την Πρωτοχρονιά του 1996 με την υπογραφή του Τζορτζ Πέιντερ. «Τρυπούσαν τα κακόμοιρα πλάσματα με καρφίτσες καπέλων ή τα χτυπούσαν με μπαστούνια, ενώ ο Προυστ κοιτούσε» περιέγραφε ο συγγραφέας. «Αυτό που ήθελε ήταν να συνδυάσει τις πλέον ετερόκλητες αισθήσεις και συγκινήσεις ώστε να φτάσει σε οργασμό». Βασική πηγή γι’ αυτή την ιστορία ήταν ο Αντρέ Ζιντ. Το ίδιο βεβαίωνε όμως και ο συγγραφέας Μορίς Σακς, που το είχε ακούσει από τον Αλμπέρ Λε Κιζιά, ιδιοκτήτη ενός οίκου ανοχής στον οποίο σύχναζε ο Προυστ.

Στην πραγματικότητα, παραλλαγές της ιστορίας αυτής είχαν πρωτοαναφερθεί αρκετά χρόνια νωρίτερα. Στο βιβλίο του «Αντα ή Πάθος» (1969), ο Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ υποστηρίζει ότι ο Προυστ αποκεφάλιζε αρουραίους όταν δεν μπορούσε να κοιμηθεί. Στη βιογραφία του Ελβις Πρίσλεϊ, που κυκλοφόρησε το 1981, ο πρώην καθηγητής στο πανεπιστήμιο Κολούμπια Αλμπερτ Γκόλντμαν γράφει ότι όπως οι «γατομαχίες» (δηλαδή οι αγώνες πάλης μεταξύ ημίγυμνων γυναικών) προκαλούσαν ερωτική διέγερση στον Ελβις, το ίδιο συνέβαινε στον Προυστ με τις (κυριολεκτικές) ποντικομαχίες. Το ‘χουν τα μαμόθρεφτα, προσθέτει, που προβάλλουν τα αισθήματά τους για τις μαμάδες τους σε σεξουαλικές παραστάσεις.

Για τη μαμά του Προυστ γράφει στα ημερολόγιά του και ο Ζαν Κοκτό, υποστηρίζοντας ότι σχετική φωτογραφία κρατούσε ο συγγραφέας ενώ παρακολουθούσε τους αρουραίους να πολεμούν μέχρις εσχάτων. Τη σκηνή, χωρίς τη φωτογραφία, επιβεβαιώνει ένας ανώνυμος πόρνος στο βιβλίο του Γουίλιαμ Κάρτερ «Ο ερωτευμένος Προυστ» (2006): «Αν ο Προυστ δεν κατάφερνε να φτάσει σε οργασμό κοιτάζοντάς με, μου ζητούσε να φύγω και ο Αλμπέρ [Λε Κιζιά] του έφερνε δύο κλουβιά, όπου ήταν κλεισμένοι δύο πεινασμένοι αρουραίοι. Ο Αλμπέρ άνοιγε τα πορτάκια και τα δύο ζώα επετίθεντο, έγδερναν και δάγκωναν το ένα το άλλο, ένα θέαμα που επέτρεπε στον Προυστ να πετύχει τον στόχο του».

Παραστατικές σκηνές, δεν υπάρχει αμφιβολία. Αλλά είναι αληθινές; Για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, ο δημοσιογράφος του New Yorker έφτασε την έρευνά του μέχρι την πηγή του κουτσομπολιού – που όλα δείχνουν ότι ήταν ο Ζιντ. Ο συγγραφέας των «Κιβδηλοποιών» ήταν φίλος του Προυστ, είχε όμως και λόγους να κακολογεί έναν συγγραφέα τον οποίο στην αρχή πατρονάριζε και υποτιμούσε, και στη συνέχεια είδε να τον λατρεύουν περισσότερο από τον ίδιο. Χώρια που δεν πείραζε καθόλου έναν άνθρωπο που επιδιδόταν σε σεξουαλικό τουρισμό και παιδεραστία να εντάξει και τον φίλο του στο πεδίο του σεξουαλικού πειραματισμού.

Ο Γκόπνικ θεωρεί μάλλον απίθανο να έγιναν πράγματι οι σκηνές με τους αρουραίους. Ποιος θα διατηρούσε κλουβιά με πεινασμένα ποντίκια σε περίπτωση που εμφανιζόταν κάποιος πελάτης με ιδιαίτερα γούστα; Ποιος θα τα φρόντιζε για να μην πεθάνουν προκειμένου να ασχολείται κάθε τόσο μαζί τους ένας φετιχιστής των ποντικιών; Ολη αυτή η ιστορία θυμίζει την άλλη φήμη για έναν σταρ του κινηματογράφου που υποτίθεται ότι είχε πάει σε ένα νοσοκομείο του Λος Αντζελες για να του αφαιρέσουν ένα χαμστεράκι από ένα σημείο του σώματός του. Οσο κυκλοφορούσε αυτή η φήμη, αμέτρητοι γιατροί και νοσοκόμες δήλωσαν ότι είτε έλαβαν οι ίδιοι μέρος σε αυτή την επέμβαση είτε άκουσαν γι’ αυτήν από έναν «αξιόπιστο» μάρτυρα. Φυσικά επρόκειτο για μύθο.

Στο κλασικό του βιβλίο «The Vanishing Hitchhiker», που πραγματεύεται τους αστικούς μύθους και τη διάδοση φημών, ο κοινωνιολόγος Γιαν Χάρολντ Μπρούνβαντ επισημαίνει ότι οι κατασκευασμένες ιστορίες, όσο περισσότερο διαδίδονται, τόσο πιο λεπτομερείς γίνονται. Διαπιστώνει επίσης ότι οι πιο συνηθισμένοι πρωταγωνιστές τέτοιων ιστοριών είναι τα τρωκτικά, γνωστοί φορείς μολύνσεων. Η ιστορία με τον σταρ του κινηματογράφου και το χαμστεράκι, για παράδειγμα, ξεκίνησε από έναν ανώνυμο ομοφυλόφιλο κι ένα ποντίκι και στην πορεία εμπλουτιζόταν. Το σύνηθες επιχείρημα είναι «μα αν υπάρχουν τόσες λεπτομέρειες για μια ιστορία, δεν μπορεί παρά να είναι αληθινή». Αλλά δεν ισχύει. Οχι, οι εβραίοι μετανάστες που έφταναν στο Ελις Αϊλαντ δεν υποχρεώνονταν από τις Αρχές να εξαμερικανίσουν τα επίθετά τους, όπως θέλει ένας άλλος αστικός μύθος. Αντιθέτως, πολλοί από αυτούς πήγαιναν οι ίδιοι στα δικαστήρια για να το κάνουν. Ο Γκόπνικ το ξέρει από πρώτο χέρι: ο παππούς του άλλαξε το όνομά του από Ανια σε Ελις.

Mαρσέλ Προυστ (1871-1922)
Ο καπνός και η φωτιά

Τελικά το είχε αυτό το βίτσιο ο Προυστ; Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά. Για την ίδια περίοδο κυκλοφορεί και μια άλλη ιστορία που θέλει τον Αλφρεντ Ντρέιφους, λίγο μετά την αποφυλάκιση και την αποκατάστασή του, να λέει σε ένα δείπνο όταν άκουσε μια φήμη για τον ερωτικό δεσμό ενός ζευγαριού: «Αυτό που έχω να πω είναι ότι δεν υπάρχει καπνός χωρίς φωτιά». Μπορεί να είπε κάτι τέτοιο κάποιος που παραλίγο να καταστρέψουν τη ζωή του ακριβώς για κάποιες τολύπες καπνού χωρίς καθόλου φωτιά; Δύσκολο ακούγεται. Εν τέλει όμως δεν έχει και καμιά σημασία. Ας πιάσουμε λοιπόν να διαβάσουμε – όσοι δεν το έχουμε κάνει ήδη – το αριστουργηματικό «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», ας απαντήσουμε για μεγαλύτερη αυτογνωσία και στις 37 ερωτήσεις του Ερωτηματολογίου του Προυστ και ας αφήσουμε τα υπόλοιπα στους ιστορικούς. Ή στους συνωμοσιολόγους.