Το μάθημα του Στάλιν

Το 2004 βρέθηκα στην Κύπρο να καλύψω το δημοψήφισμα για το Σχέδιο Ανάν.

Τότε συνάντησα τον Γλαύκο Κληρίδη, πρώην πρόεδρο της Δημοκρατίας κι αρχιτέκτονα (δίπλα στον Κ. Σημίτη) της εισόδου της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Ηταν ένας χαριτωμένος άνθρωπος. Τον ρώτησα πού οφειλόταν (κατά τη γνώμη του) η αντίθεση της ελληνοκυπριακής ηγεσίας και κυρίως του προέδρου Τάσσου Παπαδόπουλου στο Σχέδιο Ανάν.

Χαμογελώντας μου απάντησε.

– Από τότε που διαλύθηκε η Σοβιετική Ενωση, ο Τάσσος νομίζει ότι στον κόσμο έχουν μείνει μόνο δύο υπερδυνάμεις. Η Αμερική κι η Κύπρος.

Η συνέχεια είναι γνωστή. Το δημοψήφισμα κλώτσησε μια ουσιαστική ευκαιρία αφού ήταν η μοναδική φορά (κι ίσως η τελευταία) που η τουρκική πλευρά είχε εμπλακεί ενεργά υπέρ της επίλυσης του Κυπριακού.

Ανάλογη ψευδαίσθηση μεγέθους και μεγαλείου συνάντησα έντεκα χρόνια αργότερα.

Το 2015 ο Τσίπρας νόμιζε ότι θα καταργήσει «με έναν νόμο και ένα άρθρο» το Μνημόνιο κι υποσχόταν ότι «θα αλλάξει την Ευρώπη» απέναντι σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Και αυτή η συνέχεια είναι γνωστή. Μετά από ένα χαοτικό εξάμηνο διαπραγματεύσεων κι ένα παρδαλό δημοψήφισμα, έφαγε τα μούτρα του και οδηγήθηκε σε ταπεινωτική συνθηκολόγηση.

Μπορεί να κέρδισε τις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015 αλλά σχεδόν ταυτόχρονα ξεκίνησε η δημοσκοπική και πολιτική αποκαθήλωσή του.

Τον Μάρτιο 2015 είχε 71,9% θετικές κρίσεις ενώ τον Μάιο 2015 διατηρούσε ακόμη 52% θετικές. Τον Φεβρουάριο 2016 όμως οι θετικές είχαν πέσει στο 22% και οι αρνητικές είχαν ανέβει στο 65,5%. Ουδέποτε ανέκαμψε.

[Β. Βαμβακάς «Η ριζοσπαστική οικειότητα: το πολιτικό στυλ του Αλέξη Τσίπρα» στο «Η διακυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ 2015-2019», επιμέλεια Μ. Μαραγκουδάκης και Θ. Χατζηπαντελής, εκδ. Ι. Σιδέρης, Αθήνα, 2021]

Τον Φεβρουάριο 1945 έγινε η Διάσκεψη της Γιάλτας. Φυσικά εκεί δεν «μοιράστηκε ο κόσμος», όπως θέλει να πιστεύει η σχετική μυθολογία. Ο Στάλιν όμως κατάφερε ουσιαστικά να επιτύχει τους στόχους του απέναντι στον Ρούζβελτ και τον Τσόρτσιλ.

Πώς; Με επιμονή, προσήλωση και σταθερότητα. Αλλά και με έναν μέχρι κυνισμού ρεαλισμό.

Οταν διατυπώθηκε η πρώτη εκδοχή της Διακήρυξης δεν ήταν του γούστου των Σοβιετικών.

– Πολλά ζητούν, είπε ο Μολότοφ στον Στάλιν.

Κι ο Στάλιν του απάντησε:

– Μην ανησυχείς. Θα τη φέρουμε στα δικά μας μέτρα αργότερα. Το σημαντικό είναι ο συσχετισμός των δυνάμεων.

[Diane Preston «Οκτώ μέρες στη Γιάλτα», Μεταίχμιο, Αθήνα, 2021, σ. 392]

Με άλλα λόγια, ο συσχετισμός είναι η ουσία. Τα υπόλοιπα τα κουβεντιάζουμε.

Στις 11 Ιουνίου, η αγγλική έκδοση της τουρκικής φιλοκυβερνητικής εφημερίδας «Sabah» δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο στις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας».

Ποιο είναι, λοιπόν;

Οτι ενσωματώθηκαν στον «ελληνοϊσραηλινό άξονα» Ελλάδας, Ισραήλ και Κύπρου τα ΗΑΕ και η Σαουδική Αραβία. Οτι η Ουάσιγκτον «ωθεί την Αίγυπτο, την Ιορδανία και τα ΗΑΕ να ευθυγραμμιστούν με την Ελλάδα». Οτι «Γαλλία και Αυστρία υποστηρίζουν Ελλάδα και Κύπρο για να περιορίσουν τη δράση της Τουρκίας». Οτι «Ελλάδα και Κύπρος εργαλειοποιούνται για τις στρατηγικές προτεραιότητες άλλων χωρών της ΕΕ» όπως η Γαλλία και η Ιταλία κ.ο.κ.

Λίγες μέρες νωρίτερα μάλιστα ο Ερντογάν είχε αναρωτηθεί δημοσίως για ποιον λόγο η Αίγυπτος επιλέγει να συμπορευτεί με την Ελλάδα και όχι με την Τουρκία.

Και καταλήγει η «Sabah»:

«Δυστυχώς όλες οι προαναφερθείσες προσπάθειες δεν υπηρετούν τα συμφέροντα ούτε της Τουρκίας, ούτε της Ελλάδας».

Δεν θέλω να στενοχωρήσω τους συναδέλφους αλλά αυτές οι προσπάθειες μπορεί να μην υπηρετούν τα συμφέροντα της Τουρκίας αλλά τα συμφέροντα της Ελλάδας τα υπηρετούν μια χαρά. Παρεμπιπτόντως ονομάζονται «συσχετισμός δυνάμεων».

Στις 15 Ιουνίου και μετά τη συνάντησή του με τον Μητσοτάκη στις Βρυξέλλες ο Ερντογάν δήλωνε:

– Του είπα ότι δεν υπάρχει λόγος να μπαίνουν τρίτοι ανάμεσά μας και να επικοινωνούμε απευθείας μεταξύ μας.

Κάτι το οποίο ο Τσαβούσογλου επαναλαμβάνει σχεδόν σε κάθε παρέμβασή του. «Αλλο ελληνοτουρκικά, άλλο ευρωτουρκικά» έλεγε ήδη στις 22 Ιανουαρίου.

Και πρόσφατα κατέληξε να χαρακτηρίζει «αδυναμία» της Ελλάδας τη μετατροπή των ελληνοτουρκικών διαφορών σε ευρωτουρκικές (10/6).

Με άλλα λόγια, το αίτημα της Τουρκίας είναι να παραιτηθεί η Ελλάδα από τον συσχετισμό δύναμης που έχει διαμορφώσει και τόσο πιστά περιγράφει η «Sabah». Προφανώς ψάχνουν για ηλίθιους.

Ο Ερντογάν βιώνει τώρα κι ασφαλώς σε άλλο επίπεδο ό,τι βίωσαν ο Τάσσος Παπαδόπουλος και ο Α. Τσίπρας σε προηγούμενες περιπτώσεις: παραγνώρισε μια θεμελιώδη παράμετρο που ονομάζεται συσχετισμός.

Ακόμη κι ως προς το μέγεθός του στον δυτικό κόσμο ο Ερντογάν βγήκε οφσάιντ.

Διότι η Τουρκία ενδιαφέρει τη Δύση ως απαρέγκλιτος σύμμαχος. Οχι ως συνεταίρος των Ρώσων, ούτε ως χρηματοδότης της Χαμάς και των Αδελφών Μουσουλμάνων, ούτε ως νταβατζής στην Ανατολική Μεσόγειο, ούτε ως πειρατής στο Αιγαίο, ούτε ως πολέμαρχος στη Συρία και τη Λιβύη.

Από τη Γιάλτα έως τις Βρυξέλλες, οι διεθνείς σχέσεις έχουν μια σταθερά που δεν έχει διαψευστεί ποτέ. Τον συσχετισμό δυνάμεων.

Κι ο οποίος (όπως σωστά περιγράφει η «Sabah») είναι σήμερα αρνητικός για την Τουρκία.

Για να το γράφουν, υποθέτω ότι το καταλαβαίνουν. Και το ερώτημα είναι πώς θα το αφομοιώσουν στην πολιτική τους.

Τα αυταρχικά καθεστώτα έχουν μια διαχρονική συνήθεια να υπερτιμούν την υπεροχή τους και να υποτιμούν την ισχύ των άλλων. Να βλέπουν τον κόσμο μέσα από τον καθρέφτη τους.

Από τη συνήθεια αυτή δεν ξέφυγε ο Ερντογάν. Τώρα όμως είναι υποχρεωμένος να διορθώσει τους υπολογισμούς. Διότι δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι η άλλη πλευρά προτίθεται να του κάνει κάποιο δώρο.

Απομένει να δούμε αν και πώς θα το διορθώσει.