«Να κάνουμε τη ζωή μας ουσιαστική και όχι ψεύτικη»

Επειδή οι περισσότεροι και πλέον άνθρωποι του ημίσεως πληθυσμού της Γης είμαστε «θύματα» του δυτικού τρόπου ζωής, ενός τρόπου δηλαδή που θεωρεί ως ζωή την ενέργεια, την πράξη, τη δράση, θα συμφωνούσατε ότι στο σημείο όπου έχουν φτάσει τα πράγματα σήμερα θα χρειαζόταν μια αναθεώρηση προκειμένου να σωθεί ο κόσμος;

Πράγματι, ο δυτικός κόσμος ακολουθεί απαρέγκλιτα τη θεϊκή εντολή αυξάνεστε, πληθύνεστε και κατακυριεύσετε τη Γη. Ποτέ όμως στην έκταση και την αυτοκτονική ένταση του ύστερου καπιταλισμού. Σύγχρονοι βιολόγοι χαρακτηρίζουν την εποχή μας όχι πλέον ως Κενοζωικό Αιώνα, αλλά ως «Καταστροφοζωικό» («Catastrophozoic», ο Michael Soulé) ή «Ανθρωπογενοκτονικό» («Homogenocene», ο Michael Samways).

Από την άλλη πλευρά, δεν είναι ούτε ρεαλιστική ούτε προοδευτική η επιστροφή σε μία ρουσσωική ουτοπία ενός αρκαδικού παρελθόντος. Το μεγαλύτερο τμήμα της ανθρωπότητας είναι το ίδιο αντικείμενο εκμετάλλευσης, όπως, σε άλλο επίπεδο, ο πλανήτης μας. Καταπολέμηση των ανισοτήτων και αναστροφή της οικολογικής καταστροφής πρέπει να πηγαίνουν χέρι χέρι. Αλλιώς είναι σαν να ζητάμε από τους πολλούς και εξαθλιωμένους να αποδεχθούν την εξαθλίωσή τους ως μόνιμη κατάσταση, για τη σωτηρία των λίγων και προνομιούχων. Αυτό είναι το νόημα της γνωστής ρήσης του Σίκο Μέντες, του βραζιλιάνου εργάτη γης που δολοφονήθηκε από εκείνους που στοίχειωναν οι αγώνες του για το δάσος του Αμαζονίου: «Οικολογία χωρίς κριτική στον καπιταλισμό είναι σκέτη κηπουρική».

Ποια μορφή, εκτός πολιτικής, παγκοσμίου όμως βεληνεκούς θα θέλατε να συναντήσετε και να κουβεντιάσετε μαζί της;

Νομίζω ότι δεν θα έπρεπε να αποκλείετε συλλήβδην τους πολιτικούς, γιατί ορισμένους από αυτούς θα θέλατε και εσείς να συναντήσετε. Εχω στο μυαλό μου ιδίως αυθεντικά αριστερούς ανθρώπους, όπως ο Ελ Πέπε, ο πρώην πρόεδρος της Ουρουγουάης Χοσέ Μουχίκα. Πρόκειται για τον μικρόσωμο αντάρτη των Τουπαμάρος που αρνήθηκε το 90% της προεδρικής αποζημίωσης και κυκλοφορούσε παντού με τον ταπεινό του Σκαραβαίο. Στα πέντε χρόνια που κυβέρνησε αύξησε τον κατώτατο μισθό κατά 250%, έριξε τη φτώχεια από το 40% στο 11% και την ανεργία από το 13% στο 7%.

Εφόσον όμως έχω αυτόν τον περιορισμό, δεν έχω καμία αμφιταλάντευση να επιλέξω έναν άλλο εμβληματικό αντικομφορμιστή, τον Νόαμ Τσόμσκι. Κορυφή στον δικό του επιστημονικό τομέα, με τις περισσότερες παραπομπές και ετεροαναφορές από οποιονδήποτε άλλον επιστήμονα, αλλά πάνω από όλα αυτόν που μας έμαθε πώς να ξεχωρίζουμε τους πραγματικούς διανοουμένους σαν αυτόν από τους «ειδικούς» του συστήματος. Ο ορισμός του για τους τελευταίους είναι αξεπέραστος: «Ειδικός είναι αυτός που διατυπώνει με ευφράδεια την ομοφωνία των ισχυρών». Και πάντα παρών στους αγώνες, μεγάλος φίλος της Ελλάδας που αγωνίζεται. Συγγραφέας εκατοντάδων άρθρων και δεκάδων βιβλίων που διαβάζονται με απόλαυση, όχι από υποχρέωση. Πρόκειται για το ζων αντιπαράδειγμα στην οδηγία του Κόνφορντ προς τους συναδέλφους μας πανεπιστημιακούς: «Η αρχή της commeilfaut γνώσης συνίσταται στο ότι ο θόρυβος της χυδαίας φήμης δεν πρέπει ποτέ να ενοχλεί τη μοναστική ηρεμία της πανεπιστημιακής ζωής. Συνεπώς, η γνώση χαρακτηρίζεται “καθώς πρέπει” όταν είναι μακριά από το ευρύ κοινό. (…) Οπότε, αν είσαι στο πανεπιστήμιο και γράψεις κάποιο βιβλίο (πράγμα που καλύτερα να αποφεύγεις) φρόντισε να είναι αδύνατον να διαβαστεί. Ειδάλλως θα χάσεις κάθε υπόληψη».

Αν θα μπορούσατε να αναφέρετε ένα ποίημα ή ακόμη και έναν μόνο στίχο που τον αισθάνεστε να έχει παίξει καταλυτικό ρόλο στη ζωή σας, ποιο θα ήταν το ποίημα ή ο στίχος αυτός;

Οι αγαπημένοι μου ποιητές είναι ο Καβάφης και ο Μπόρχες. Και οι δύο αποτελούν εντελώς ιδιοπροσωπικές περιπτώσεις ποιητικών δοκιμιογράφων, με τη μοναδική ικανότητα να μεταμορφώνουν σε ποίηση ιστορικές στιγμές ή φιλοσοφικές σκέψεις. Για τον λόγο αυτό δεν είναι εύκολη η απομόνωση ενός μόνον στίχου τους, όπως προκειμένου με έναν λυρικό, έναν επικό ή ακόμη και έναν συμβολιστή ποιητή.

Από τον πρώτο διαλέγω, παρ’ όλα αυτά, αυτό τον στίχο:

«Κι αν είσαι στο σκαλί το πρώτο, πρέπει

νάσαι υπερήφανος κ’ ευτυχισμένος».

Είναι από τις αισιόδοξες αναλαμπές του μεγαλύτερου, κατά τη γνώμη μου, νέου έλληνα ποιητή, πάνω και από τον Ρίτσο, τον Σεφέρη, τον Βάρναλη και τον Ελύτη, που όμως έζησε παραγνωρισμένος και παραγκωνισμένος, και μάλιστα όχι μόνον από μικρούς αλλά και από σημαντικούς ανθρώπους, όπως ο Παλαμάς.

Ο δεύτερος έχει ενσωματωθεί σε ποιήματα (και δοκίμια) του Μπόρχες, αλλά δεν είναι ούτε δικός του, ούτε στίχος, είναι από την Προς Κορινθίους Επιστολή του Απόστολου Παύλου. Μάλιστα, η λατινική εκδοχή, που χρησιμοποιεί ο αργεντινός λογοτέχνης, αποτελεί μία από τις σπάνιες περιπτώσεις που η μετάφραση είναι καλύτερη από το πρωτότυπο: Στα λατινικά είναι «videmusnunc per speculum in aegnigmate», στα ελληνικά «τώρα βλέπομεν διά κατόπτρου αινιγματωδώς». Πρόκειται για την παλιά ιδέα του σπηλαίου του Πλάτωνα: στον ατελή αυτό κόσμο βλέπουμε την πραγματικότητα σαν αίνιγμα και μέσα από καθρέφτη.

Το κοινό νόημα που βρίσκω στα δύο αυτά μικρά αριστουργήματα είναι μια συμβουλή για το πώς πρέπει να ζούμε: να υποψιαζόμαστε ότι αυτό που φαίνεται συχνά δεν είναι αυτό που είναι, να προσπαθούμε με αισιοδοξία να κάνουμε τη ζωή μας ουσιαστική και όχι ψεύτικη και να είμαστε ευτυχισμένοι με ό,τι πετυχαίνουμε, όταν εφαρμόζουμε, όσο φτάνουμε και όσο μπορούμε, τα παραπάνω.

Ποιες εφεδρείες πιστεύετε πως κρατάτε για την εποχή που δεν θα χτυπάει το τηλέφωνο;

Ελπίζω να μην πάψει να χτυπάει, για καλό τουλάχιστον. (Θυμόσαστε τον σχετικό στίχο του Κηλαηδόνη, φαντάζομαι…) Σε κάθε περίπτωση, όμως, όσοι έχουμε μάθει να διαβάζουμε, είμαστε ευτυχισμένοι και με τα βιβλία μας και μόνον. Και σε αντίθεση με όλες τις προηγούμενες γενιές, λόγω του Διαδικτύου, είμαστε προνομιούχοι: δεν έχουμε μόνον τα βιβλία της δικής μας βιβλιοθήκης αλλά με λίγους δακτυλισμούς πρόσβαση σε όλα τα βιβλία όλων των εποχών και όλων των ανθρώπων.