Να ασκήσουμε διώξεις στους λαϊκιστές;

Μέχρι την εκεχειρία, η προσοχή του κόσμου ήταν στραμμένη στις αεροπορικές επιδρομές του Ισραήλ στη Γάζα, γεγονός που ενδεχομένως να βόλευε τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο οποίος δικάζεται επί του παρόντος για διαφθορά. Και ο Νετανιάχου δεν είναι ο μόνος λαϊκιστής ηγέτης σε νομικό κίνδυνο. Από την Αυστρία έως το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ, αντίστοιχες έρευνες βρίσκονται σε εξέλιξη. Βρήκαν επιτέλους οι δημοκρατίες τα μέσα, και τη βούληση, να κατατροπώσουν τους εσωτερικούς εχθρούς τους;

Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, ας ξεκινήσουμε κοιτάζοντας το πρότυπο του αντιδημοκρατικού λαϊκισμού: τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ. Βρίσκεται στο στόχαστρο εισαγγελέων τόσο στη Νέα Υόρκη (για ενδεχόμενα φορολογικά και άλλα οικονομικά εγκλήματα) όσο και στην Ατλάντα (για τις προσπάθειές του να ανατρέψει το αποτέλεσμα των προεδρικών εκλογών του 2020).

Στόχους στην πλάτη τους έχουν και κάποιοι από τους στενότερους συνεργάτες του. Ο Ρούντολφ Τζουλιάνι, ο προσωπικός του δικηγόρος, αντιμετωπίζει μία ομοσπονδιακή ποινική έρευνα για τις δοσοληψίες του στην Ουκρανία. Αν του απαγγελθούν κατηγορίες, θα προστεθεί στον ίδιο κατάλογο με τον Πολ Μάναφορτ, πρώην διευθυντή της προεκλογικής εκστρατείας του Τραμπ καθώς και τον πρώτο του σύμβουλο εθνικής ασφάλειας, Μάικλ Φλιν. Η διαφορά είναι πως, με τον Τραμπ εκτός Λευκού Οίκου πια, ο Τζουλιάνι δεν μπορεί να υπολογίζει σε μια χάρη.

Οι περισσότεροι, ωστόσο, από τους εισαγγελείς που ερευνούν τον Τραμπ και τους συνεργάτες του, το κάνουν περπατώντας στις μύτες των ποδιών. Ενίοτε, μοιάζει να αναζητούν όχι απλώς μία καπνισμένη κάννη, αλλά ένα καπνισμένο κανόνι, και έναν καλοστοιβαγμένο σωρό από πτώματα. Το να ασκήσουν δίωξη για οτιδήποτε λιγότερο δεν θα άξιζε τον κόπο της επίθεσης από το σύμπαν Τραμπ.  Ευρύτερα, είναι ενδεχομένως πρόωρο να συνάγουμε πως οι αμερικανικοί δημοκρατικοί θεσμοί έχουν αποδείξει την ανθεκτικότητά τους αντέχοντας στο stress test του Τραμπ. Ενα πρόσφατα αποσφραγισμένο έγγραφο αποκάλυψε πως το υπουργείο Δικαιοσύνης του Τραμπ εξασφάλισε μυστικά πέρυσι μία κλήτευση από σώμα ενόρκων για την ταυτοποίηση ενός χρήστη του Τwitter που κορόιδευε τον βουλευτή Ντέβιν Νούνες, έναν στενό σύμμαχο του Τραμπ.

Υπό την προεδρία του Τζο Μπάιντεν, το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης απέσυρε την κλήτευση. Αυτό όμως δεν αλλάζει το γεγονός ότι εισαγγελείς καριέρας σε αυτό δεν αρνήθηκαν να εφαρμόσουν την παράνομη διαταγή της κυβέρνησης Τραμπ. Και αυτή δεν ήταν η μόνη περίπτωση που το υπουργείο Δικαιοσύνης ικανοποίησε νομικά αμφισβητούμενες αξιώσεις της. Ακόμα και όταν αρνούνταν οι ανώτεροι αξιωματούχοι, υπήρχαν κάποιοι πρόθυμοι να περιφρονήσουν το καθήκον τους. Για παράδειγμα, τις τελευταίες ημέρες της κυβέρνησης Τραμπ, ο εκτελών χρέη υπουργού Δικαιοσύνης Τζέφρι Ρόουζεν αρνήθηκε να στηρίξει ένα ελαφρόμυαλο σχέδιο εξαναγκασμού των βουλευτών της Τζόρτζια να ανατρέψουν τα αποτελέσματα των προεδρικών εκλογών στην πολιτεία. Αλλά η κυβέρνηση Τραμπ παραλίγο να καταφέρει να εκδιώξει τον Ρόουζεν λόγω της αντίστασής του. Αρα ναι, οι νομικοί θεσμοί της Αμερικής επανήλθαν γρήγορα στο χρέος τους, είναι όμως σαφές πως λύγισαν σημαντικά επί Τραμπ. Πώς μπορούμε να είμαστε τόσο σίγουροι ότι δεν θα λυγίσουν ξανά – ή και θα σπάσουν – στο μέλλον;

Στο μεταξύ, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο πρωθυπουργός Μπόρις Τζόνσον τελεί υπό έρευνα για διάφορες δεοντολογικές απρέπειες. Αρα το κράτος δικαίου καλά κρατεί, ακόμα και αν κινούνται αργά τα γρανάζια της δικαιοσύνης. Και εντούτοις, για μία ακόμα φορά, υπάρχει λόγος να αμφιβάλουμε πως θα κινούνται πάντα εμπρός.

Ο Τζόνσον έχει κινήσει αρκετές έρευνες υπουργών του – η γνωστότερη, αφορά καταγγελίες πως η υπουργός Εσωτερικών Πρίτι Πατέλ έκανε μπούλινγκ στο προσωπικό της. Τελικά, ο ανεξάρτητος σύμβουλος του Τζόνσον για τον κώδικα συμπεριφοράς των υπουργών αποφάνθηκε πως η Πατέλ τον είχε παραβιάσει – ένα πόρισμα που θα έπρεπε κανονικά να οδηγήσει σε παραίτηση της υπουργού. Αλλά ο Τζόνσον απέρριψε τα πορίσματα της ανεξάρτητης έρευνας. Οσο για τις έρευνες των δικών του απρεπειών, αρνείται να συνεργαστεί.

Μία ανάλογη ιστορία εκτυλίσσεται στην Αυστρία. Ο καγκελάριος Σεμπάστιαν Κουρτς έχει πολλές φορές χειραγωγήσει και υπονομεύσει ερευνητές και εισαγγελείς. Εχει αποκαλέσει μία έρευνα για διαφθορά την οποία πυροδότησε η επονομαζόμενη υπόθεση Ιμπιζα – όταν ο ηγέτης του ακροδεξιού εταίρου του Κουρτς στον κυβερνητικό συνασπισμό πιάστηκε σε βίντεο να προσφέρει προσοδοφόρες δημόσιες συμβάσεις αντί μετρητών – ως «βαθιά προβληματική».

Ο ίδιος ο Κουρτς βρίσκεται επί του παρόντος στο στόχαστρο έρευνας για ψευδορκία στη διάρκεια της έρευνας για την υπόθεση Ιμπιζα. Η χρονική συγκυρία της έρευνας ωστόσο – μια περίοδος κατά την οποία η δημοτικότητά του έχει κάνει βουτιά – δεν είναι κατά πάσα πιθανότητα τυχαία. Το σκάνδαλο ξέσπασε το 2019, μόνο τώρα όμως βρήκαν το θάρρος οι δικαστές και οι ερευνητές της Αυστρίας να αμφισβητήσουν τον Κουρτς.

Οι λαϊκιστές υποστηρίζουν ότι βασίζουν τη δύναμή τους στο γεγονός ότι εκπροσωπούν τη λαϊκή βούληση, συμπεριλαμβανομένων των λαϊκών απαιτήσεων για ασφάλεια και για «νόμο και τάξη». Η αλήθεια όμως είναι ότι ο λαϊκισμός τροφοδοτείται από την ανθρώπινη αδυναμία – τη δειλία, την ανειλικρίνεια και την πλεονεξία – στην οποία οι νομικοί θεσμοί δεν έχουν ανοσία. Και ενώ ο λαϊκισμός ενδεχομένως να τραυλίζει πια σε πολλά μέρη, η ανθρώπινη αδυναμία είναι ένας απεριόριστα ανανεώσιμος πόρος.

Η Νίνα Χρούστσεβα, δισεγγονή του πρώην ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο New School της Νέας Υόρκης και συγγραφέας