E pur si muove

Οι δημοσκοπήσεις κινδύνευαν πια να περνούν απαρατήρητες. Να δημοσιεύονται και να μην ανασηκώνεται φρύδι. Τα βασικά πολιτικά τους ευρήματα έμοιαζε να επαναλαμβάνονται από τη μια δημοσκόπηση στην άλλη, από τον ένα μήνα στον επόμενο. Η διαφορά μεταξύ πρώτου και δεύτερου κόμματος στην πρόθεση ψήφου, σταθερή και σταθερά μεγαλύτερη, έως και διπλάσια μερικές φορές, από την πραγματική διαφορά τους στην κάλπη του 2019. Η αξιολόγηση της κυβέρνησης, μολονότι σε κάμψη από το φθινόπωρο κι ύστερα, να υπερέχει αισθητά από την αντίστοιχη αξιολόγηση της αντιπολίτευσης. Και στους δείκτες δημοτικότητας ή καταλληλόλητας, η απόσταση μεταξύ Μητσοτάκη και Τσίπρα χαώδης. Σαν να πάγωσε το πολιτικό εκκρεμές. Σαν η πανδημία να έβαλε την πολιτική στον καταψύκτη.

Και όμως κινείται. Η δημοσκόπηση της Metron για το Mega της περασμένης Τετάρτης δίνει, για πρώτη φορά τόσο καθαρά, την εικόνα μιας χώρας που αρχίζει να μετακινείται εκτός πανδημικού κύκλου. Εναν μόλις μήνα πριν, τον Απρίλιο, στην ίδια δημοσκόπηση, το 49% των συμπολιτών θεωρούσαν πως η πανδημία είναι ακόμη το μεγαλύτερο πρόβλημα της χώρας, μακράν του δεύτερου. Μέσα σ’ έναν μήνα το ποσοστό κατρακύλησε στο 33%. Παραδοσιακότερες απαντήσεις – η οικονομία, η ανεργία – ανακτούν το προβάδισμα. Είναι ένα κλίμα που το νιώθει κανείς παντού. Σαν να βλέπουμε αίφνης εκείνο το παροιμιώδες φως στην άκρη του τούνελ, σαν να πειστήκαμε πως «τα χειρότερα πέρασαν», σαν να ξημερώνει δειλά η χιλιοτραγουδισμένη «επόμενη μέρα», σαν να εμβολιαστήκαμε με μια δόση αισιοδοξίας, που αποτυπώνεται σε κάποιους δημοσκοπικούς δείκτες. «Η χώρα πηγαίνει σε σωστή κατεύθυνση» δηλώνει μια μικρή πλειοψηφία, ενώ ως χθες πλειοψηφούσε η «λάθος κατεύθυνση».

Αν δει κανείς τις έρευνες της κοινής γνώμης σε βάθος μηνών, προβάλλει μια ενδιαφέρουσα καμπύλη. Τον περσινό Απρίλιο η χώρα ένιωθε στην κορυφή του Ολύμπου. Η διαχείριση του πρώτου κύματος της πανδημίας, η πρώτη καραντίνα, εκείνοι οι πρώτοι διεθνείς έπαινοι έφερναν κύματα αυτοπεποίθησης, εμπιστοσύνης και αισιοδοξίας σε πρωτοφανή επίπεδα. Η εικόνα άρχισε να αναστρέφεται το φθινόπωρο, με το δεύτερο πανδημικό κύμα, για να φθάσει στο χαμηλότερο σημείο τον περασμένο Μάρτιο. Μεταξύ αβεβαιότητας για τους εμβολιασμούς, ανοδικής τάσης των κρουσμάτων και επεισοδίων στη Νέα Σμύρνη, καταγράφηκε ο χαμηλότερος βαθμός εμπιστοσύνης προς τον κυβερνητικό χειρισμό της πανδημίας και ο υψηλότερος δείκτης απαισιοδοξίας. Η καμπύλη φαίνεται να ανακάμπτει, αν και απέχει πολύ από τα επίπεδα της περασμένης άνοιξης. Το κλίμα αλλάζει ξανά. Και η ατζέντα αλλάζει επίσης. Η πανδημία δεν τη μονοπωλεί πια.

Οταν αλλάζει η ατζέντα αλλάζουν και οι συσχετισμοί; Στην έρευνα της Metron οι πολιτικοί δείκτες μοιάζει να μένουν αμετακίνητοι, ενώ το κοινωνικό περιβάλλον κινείται. Η ακινησία του πολιτικού εκκρεμούς, σ’ ένα κινούμενο περιβάλλον, δεν είναι ακριβώς ακινησία. Αλλά μένει να επιβεβαιωθεί στις δημοσκοπήσεις των επομένων μηνών. Το πολιτικό παιχνίδι ανοίγει ξανά. Ως τώρα οι αποδόσεις στο πολιτικό χρηματιστήριο εξαρτώνται από έναν και μόνον παράγοντα: τις επιδόσεις στη διαχείριση της πανδημίας. Δείκτες όπως ο αριθμός των κρουσμάτων ή το ιικό φορτίο των λυμάτων έπαιζαν ξαφνικά μεγαλύτερο ρόλο από τους κλασικούς δείκτες των οικονομικών ενός νοικοκυριού. Αλλά αυτή η εξαιρετική περίοδος κλείνει – εκτός δραματικού απροόπτου. Οι πολιτικές δυνάμεις θα κρίνονται με βάση τις απαντήσεις που θα δίνουν σε νέου τύπου, παλιά προβλήματα.

Αλλά πώς θα είναι αυτή η επόμενη μέρα; Η κοινή πεποίθηση – και στις πολιτικές ελίτ – είναι πως μετά τη μεγάλη διατάραξη που έφερε η πανδημία, θα έρθει μια έκρηξη. Οι άνθρωποι θα ξοδεύουν σαν τρελοί ό,τι αποταμίευσαν στους μήνες της στέρησης, η οικονομική δραστηριότητα θα εκτιναχθεί, η αμερικανική οικονομία προβλέπεται ότι θα έχει ρυθμούς ανάπτυξης 7%, έναντι του ταπεινού 2% με το οποίο έτρεχε προ πανδημίας, αναλυτές εκτιμούν ότι οι μεγάλες οικονομίες θα μπουν σε μια φάση συγχρονισμένης ανάπτυξης που ανάλογή της δεν έχει υπάρξει από τη δεκαετία του ’50 κι ύστερα, κάποιοι ιστορικοί μιλούν για τα νέα roaring twenties που έρχονται. Μόνο που τα roaring twenties δεν ήταν εξ αρχής και δεν ήταν παντού το ίδιο roaring. Και τελείωσαν με ένα μεγάλο κραχ.

Μια πρόσφατη μελέτη του ΔΝΤ εκτιμούσε ότι η παγιωμένα αργή ανάπτυξη και η έκρηξη των ανισοτήτων που ακολούθησαν την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008-2009 επιδεινώθηκαν στους μήνες της πανδημίας. Και θέτουν μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις για την επόμενη μέρα. Οι αναλυτές του, με βάση την εμπειρία όλων των προηγούμενων οικονομικών κρίσεων που προκλήθηκαν από μη οικονομικές αιτίες, όπως οι πανδημίες και οι πόλεμοι, συμπεραίνουν πως συνήθως έπειτα από μια πανδημία έρχεται μια περίοδος μεγάλης κοινωνικής αναταραχής. Και ο Economist υπενθύμιζε ότι το κοινωνικό περιβάλλον που περιγράφει ο Βίκτορ Ουγκό στους Αθλίους, προέκυψε αμέσως μετά από μια επιδημία χολέρας, που σκότωσε το 3% των κατοίκων του Παρισιού μέσα σ’ έναν μήνα.

Προσθέστε σε αυτά και έναν ακόμη κρίσιμο παράγοντα: πως η πανδημία λειτούργησε σαν μηχανή του χρόνου, έγινε ο καταλύτης μιας απότομης επιτάχυνσης του ψηφιακού μετασχηματισμού της οικονομίας και της καθημερινής ζωής. Η προχθεσινή έρευνα του ΣΕΒ επισημαίνει ότι το 46% των σημερινών θέσεων εργασίας είτε θα έχουν εξαφανιστεί είτε θα έχουν αλλάξει χαρακτήρα και περιεχόμενο μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια. Και θα αντικατασταθούν από νέες, που απαιτούν άλλου τύπου γνώσεις και δεξιότητες. Το 85% των θέσεων εργασίας του 2030 δεν έχουν δημιουργηθεί ακόμη, δεν έχουν όνομα ούτε περιγραφή.

Και η Πολιτική μέσα σε όλα αυτά; Ισως ποτέ άλλοτε δεν ήταν τόσο ακριβές το παραδοσιακό και αγνώστου πατρός ρητό: οι προβλέψεις είναι επισφαλείς, ιδίως όταν αφορούν το μέλλον.