Διδάγματα διαχρονικά (όχι μόνο για πολιτικούς)

Διαισθάνομαι ότι οι πολιτικοί μας άρχισαν να κατανοούν ότι έχουμε χορτάσει από υποσχέσεις και λόγια και αναμένουμε έργα, ας ακολουθήσουν λοιπόν και στην περίπτωση αυτή τον σοφό Δημόκριτο (B 145) που  είχε από τον 5ο π.X. αιώνα διαγνώσει ότι «λόγος έργου σκιή», ότι δηλαδή τα λόγια είναι απλώς σκιά των έργων ούτε καν μακέτες. Kαι εν πάση περιπτώσει, όταν αποφασίσεις να μιλήσεις «λάλει καίρια», όπως πρέσβευε ο φιλόσοφος Bίας ο Πριηνεύς, μίλα δηλαδή επί της ουσίας με σοβαρά επιχειρήματα και όχι στοχεύοντας απλώς στη δημιουργία πρόσκαιρων εντυπώσεων σε οπαδούς σου. Θα πρότεινα επίσης σε πολιτικούς να διδαχτούν από τον σοφό νομοθέτη Σόλωνα τον Aθηναίο, ο οποίος, απευθυνόμενος ακριβώς σε πολιτικούς, υπογράμμιζε τα εξής: «συμβούλευε μη τα ήδιστα, αλλά τα βέλτιστα τοις πολίταις», να μη συμβουλεύεις τους πολίτες λέγοντας απλώς ευχάριστα πράγματα (χαϊδεύοντας απλώς τα αφτιά τους) αλλά όσα πραγματικά τους ωφελούν.

Σχεδόν κανείς δυστυχώς δεν ακολουθεί το παράδειγμα του φιλόσοφου Xίλωνα του Λακεδαιμόνιου, ο οποίος  πρέσβευε: «ζημίαν αιρού μάλλον ή κέρδος αισχρόν, το μεν γαρ άπαξ λυπήσει, το δε αεί», δηλαδή να προτιμάς τη ζημιά και όχι το αισχρό κέρδος, γιατί η ζημιά θα σε λυπήσει μια φορά, ενώ το αισχρό κέρδος πάντα θα σε στενοχωρεί. Κάτι ανάλογο δηλώνει ο Θαλής ο Μιλήσιος, συμβουλεύοντας «μη πλούτει κακώς», μην πλουτίζεις με αθέμιτο τρόπο. «Τοις επιτηδείοις χρω», τους πλέον κατάλληλους και ειδικούς να χρησιμοποιείς και όχι τους συγγενείς και τους «κουμπάρους» σου τονίζει ο Πιττακός ο Mυτιληναίος. Η σοφή αυτή συμβουλή του Πιττακού καταστρατηγείται δυστυχώς σε όλα τα πλάτη και μήκη της δημόσιας ζωής με ολέθρια αποτελέσματα.

Eντυπωσιάζομαι κάθε φορά που πέφτει στην αντίληψή μου ένα αρχαίο ρητό, συνήθως απόσπασμα από το χαμένο κείμενο κάποιου φιλόσοφου της αρχαιότητας. «Η γλώσσα σου μη προτρεχέτω του νου» συμβούλευε ο σοφός Χίλων ο Λακεδαιμόνιος και συμμορφώνονταν κατά κανόνα οι πολίτες και κυρίως οι πολιτικοί του καιρού του, σε αντίθεση με πλείστους σημερινούς πολιτικούς, διευθυντές οργανισμών, μέλη επιτροπών, γιατρούς και άλλους που φλυαρούν ασταμάτητα χωρίς πάντα να σκέπτονται. «Μη πάντα επίτρεπε τη γλώσση», μην επιτρέπεις τα πάντα στη γλώσσα σου, μη χρησιμοποιείς τη γλώσσα σου για ανεπίτρεπτα πράγματα, συμπληρώνει ο Δημόκριτος ο Aβδηρίτης και μακάρι να είχαμε για πάντα τον λόγο του ως πρότυπο. «Γλώσσης προ των άλλων κράτει», κράτα τη γλώσσα σου μπροστά στους άλλους, προσθέτει ο Πυθαγόρας, και όμως αδύνατο να την κρατήσουμε, διακόπτουμε τους συνομιλητές, φωνασκούμε και δογματίζουμε επιδεικτικά, ιδιαίτερα όταν συζητάμε ενώπιον ακροατών στα τηλεοπτικά παράθυρα, αντί να εκφέρουμε κρίσεις καταλήγουμε σε «υστερικές εκρήξεις». Ενα ακόμη συμπέρασμα που εξάγεται σε μορφή συμβουλής μέσα από τα συγγράμματα φιλοσόφων είναι το εξής: «μη κατακρίνεις με μίσος και μη βλέπεις μέσα από την ιδεολογία σου τα έργα των άλλων που συμβαίνει να σε ενοχλούν για διάφορους, έστω και λόγους αισθητικής, γιατί το μίσος αυξάνει το μίσος και γιατί είναι η ιδεολογία σου που βλέπει και εκφράζεται όχι εσύ».

Δεν συμφωνώ βέβαια με τον Δημόκριτο που πρέσβευε ότι «γυνή μη ασκείτο λόγον», θα είχα ωστόσο να παρατηρήσω ότι πολλές γυναίκες του δημόσιου βίου μας και όχι μόνο ξεχνούν συνήθως το πασίγνωστο ρητό «σιωπή γυναιξί κόσμον φέρει». Σε σχέση άλλωστε με τα δύο τελευταία ρητά, πρέπει να λάβουμε υπόψη την κυρίαρχη αντίληψη της εποχής εκ μέρους του ανδρικού πληθυσμού για την κατώτερη κοινωνική θέση των γυναικών. Αυτό που μετρούσε,  εκτός από την προίκα της νύφης, δεν ήταν το πόσα χρόνια θα ζούσε ή έζησε, αλλά το πόσα αγόρια θα γεννούσε, το πώς θα διοικούσε τα του οίκου της, το πόσο πιστή και συγκαταβατική σύζυγος θα ήταν. Ο Αριστοτέλης με την αδιαμφισβήτητη αυθεντία του συνέβαλε στο να θεωρούνται επί αιώνες οι γενικεύσεις και οι προκαταλήψεις του για τις γυναίκες ως παγκόσμιες αλήθειες.  Ακόμη και σήμερα η κυρίαρχη αντίληψη για τις γυναίκες δεν είναι δυστυχώς θετική ούτε στον θεωρούμενο «πολιτισμένο» δυτικό κόσμο.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας