Ε-Φοίβοι της Πολιτικής

Δεν πιστεύω, ακόμα και στους καιρούς που ζούμε, ότι η αξία και η ομορφιά της πολιτικής είναι πράγματα ξεπερασμένα ή οριστικά χαμένα. Αντίθετα, πιστεύω ότι, για κουράγιο κι έμπνευση, η δική μου γενιά – ας την πούμε «γενιά της προσγείωσης»: ούτε αντίσταση στη δικτατορία, ούτε γενιά του Πολυτεχνείου, ούτε συμμετοχή στα ηρωικά χρόνια της μεταπολίτευσης – έχει κάθε λόγο να προσφεύγει στους ανθρώπους εκείνους που δικαίωσαν τον όρο «δημοκρατική παράταξη».

Θα μιλήσω μόνο για κάποιους που γνώρισα προσωπικά, γιατί, όπως έλεγε ο πατέρας μου, ο άνθρωπος είναι η προσωπικότητά του και την προσωπικότητα δεν την καταλαβαίνεις από μακριά. Από αυτούς που δεν είναι πια στη ζωή, ο Αναστάσης Πεπονής, πρώτος στη σειρά για μένα, ο Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης, ο πρόσφατα αδικοχαμένος Σήφης Βαλυράκης. Κι από τους ζωντανούς, ο Παρασκευάς Αυγερινός, ο Αλέκος Παπαδόπουλος, οι νεότεροι, που έφυγαν μόνοι τους και με το κεφάλι ψηλά, Κοσμάς Σφυρίου και Σταύρος Μπένος. Κι ο Φοίβος Ιωαννίδης. Ας μου επιτραπεί μια ειδική αναφορά στον τελευταίο, όχι μόνο γιατί τούτες τις μέρες τελείωσα, με βαθιά συγκίνηση, το αυτοβιογραφικό βιβλίο του «Μια ζωή γεμάτη», αλλά και γιατί, με τη ζωή και τη στάση του, εικονογραφεί σχεδόν όλα τα στοιχεία που καθιστούν άξιο τον πολιτικό αγώνα και υπερέχουσα τη σοσιαλδημοκρατική παράδοση: ανυπότακτη στράτευση στη δημοκρατία (όχι «δημοκράτης της λιακάδας»), αφοσίωση στο κράτος δικαίου (κάθε κατηγορούμενος αξίζει υπεράσπιση), συντροφικότητα και ιδεαλισμός στην πολιτική, δουλειά για μέτρα και αλλαγές που βελτιώνουν τη ζωή των πολλών, σεμνότητα και χιούμορ («ο σοσιαλισμός δεν είναι υπόθεση δηλώσεων αλλά υπόθεση συμπεριφοράς και τρόπος ζωής»). Στον πραγματικά προοδευτικό άνθρωπο έρχεται φυσικό να υπερασπίζεται την ελευθερία και να είναι κι ο ίδιος ελεύθερος.

Ο Φοίβος, όπως και σχεδόν όλοι αυτής της γενιάς και αυτού του ήθους, μεγάλωσε σε δημοκρατικό σπίτι και ενσωμάτωσε, χωρίς λόγια, το παράδειγμα των γονιών του: η αντίσταση σε κάθε μορφής ανελευθερία, στους Γερμανούς και, αργότερα, στη δικτατορία, δεν ήταν επιλογή αλλά επιταγή. «Ανέβηκε», στα δικά του μάτια πρώτα απ’ όλα αλλά και στη μόνη κοινωνική κλίμακα που είχε γι’ αυτόν αξία, μέσα από το διάβασμα, τη μόρφωση και την αυτο-επιμόρφωση, που δεν έγιναν αυτοσκοπός και που συμβίωσαν με τη διονυσιακή πλευρά της ζωής. Οχι απλώς αντιστάθηκε στη χούντα, αλλά έκανε έξι χρόνια φυλακή, την οποία ποτέ δεν θεώρησε παράσημο – το παράσημό του ήταν το μοιρασμένο κελί με τον Ζάννα, τον Πλασκοβίτη, τον Σοφούλη, τον Νοταρά και τους άλλους φίλους, ο φόβος, και καμία φορά κι ο σεβασμός, στα μάτια των βασανιστών του. Η συμμετοχή του στους πολιτικούς αγώνες, και στα πολιτικά κόμματα, πρώτα του Γεωργίου και μετά του Ανδρέα Παπανδρέου ήταν κι αυτή φυσική κι αυθόρμητη, αλλά ποτέ άκριτη («ο Ανδρέας είπε Καρέλλης αλλά ο Φοίβος λέει Φοίβος», και, αργότερα και προφητικότερα, «πληθαίνουν πολύ οι καραγκιόζηδες σε πολιτική και ΜΜΕ»). Λιγότερο φυσική αλλά εξίσου αυθόρμητη ήταν η επιλογή για προεκλογική εκστρατεία χωρίς ρουσφετολογία, η αποδοχή ότι και η «άλλη πλευρά» είχε τα καλά της και τους καλούς της. Στην εξουσία, το μεγάλο σχολείο ήταν η διεύθυνση ενός οργανισμού, του ΙΚΑ, που άγγιζε τη ζωή όλων, στη Βουλή κυρίαρχη πάντα ήταν η νομοθετική δουλειά και ως υπουργός δεν θεώρησε ότι έγινε κάποιος άλλος ή ότι μπορούσε να κάνει μόνος τη διαφορά. Κι όταν ήρθε η ώρα, πήρε την τραγιάσκα του κι άφησε το σημάδι του.

Σκέπτομαι πόσο τέτοιες διαδρομές μπορεί να φαίνονται ακατανόητες με τα σημερινά μέτρα, ή με μάτια που κοιτάνε μέσα από τους παραμορφωτικούς φακούς της συγκυρίας. Σκέφτομαι όμως επίσης πως οι εποχές και οι συνήθειες αλλάζουν, αλλά μια τέτοια στάση έναντι της πολιτικής είναι πάντα επίκαιρη. Και πως ο πολιτικός χώρος τέτοιων ανθρώπων, αλλά και κάποιων από εμάς σήμερα, όχι μόνο δεν «τέλειωσε», αλλά διψά για νόημα.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος