Εύθραυστες ισορροπίες

Από τον Μάρτιο του 2014 και την παράνομη προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία, καθώς και την απόσχιση της αυτοανακηρυχθείσας Δημοκρατίας του Ντόνετσκ και του Λουγκάνσκ με ρωσική υποστήριξη, το Κίεβο και η Μόσχα βρίσκονται ουσιαστικά σε ένα είδος σύγχρονου υβριδικού πολέμου. Ενας πόλεμος που συνδυάζει περιορισμένης έκτασης συμβατικές πολεμικές επιχειρήσεις αλλά και μη συμβατικές τακτικές. Ταυτόχρονα οι ρωσικές δυνάμεις στην Κριμαία έχουν ενισχυθεί και έχει αυξηθεί η παρουσία του ρωσικού ναυτικού στον Εύξεινο Πόντο.

Σε τι στοχεύει η επίδειξη στρατιωτικής δύναμης από τη Μόσχα; Πρωτίστως, επιδιώκει να «νουθετήσει» ή να εκφοβίσει την πολιτική ηγεσία του προέδρου Ζελένσκι στο Κίεβο, η οποία επιχειρεί το τελευταίο διάστημα να αναδιαμορφώσει το πλαίσιο επίλυσης της διένεξης στην Ανατολική Ουκρανία και να ξαναφέρει στο προσκήνιο το θέμα της επιστροφής της Κριμαίας. Δεύτερον, επιδιώκει να προειδοποιήσει την προεδρία Μπάιντεν στις ΗΠΑ και τους συμμάχους της στο ΝΑΤΟ ότι κάθε παροχή υποστήριξης προς το Κίεβο θα έχει σημαντικό κόστος. Το μήνυμα είναι ότι η Μόσχα δεν θα διστάσει να επέμβει στην Ουκρανία εάν ο ουκρανικός στρατός επιχειρήσει να προωθηθεί στους δύο ρωσόφιλους θυλάκους στα ανατολικά της χώρας. Οι «πατριωτικές» αυτές κινήσεις της Μόσχας έχουν επίσης σημασία και για το εγχώριο ακροατήριο εν όψει των κοινοβουλευτικών εκλογών του Σεπτεμβρίου και με φθίνουσα τη δημοτικότητα του Βλαντίμιρ Πούτιν.

Η εκτροπή σε γενικευμένο πόλεμο μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας στο άμεσο διάστημα είναι ωστόσο το λιγότερο πιθανό σενάριο. Η Μόσχα δεν επιδιώκει την ένοπλη σύγκρουση με το Κίεβο και ούτε θα επέτρεπε να παρασυρθεί από τρίτους σε μια κλιμάκωση. Ούτε όμως το Κίεβο δείχνει να επιδιώκει μια περαιτέρω – πιθανώς ανεξέλεγκτη – κλιμάκωση. Η έντονη ενεργοποίηση ιδιαίτερα των ΗΠΑ (που συνοδεύθηκε και από την απευθείας επικοινωνία Ουάσιγκτον – Μόσχας) και των Ευρωπαίων που εξέφρασαν την υποστήριξή τους στην Ουκρανία καθώς και η ενίσχυση του προέδρου Ζελένσκι στο εσωτερικό της χώρας καταγράφονται στα θετικά για το Κίεβο, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα.

Οπως έχει φανεί και σε άλλες εκκρεμείς συγκρούσεις στην περιοχή του Καυκάσου, με πιο πρόσφατη την περίπτωση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, η περαιτέρω κλιμάκωση θα μπορούσε να οδηγήσει εν τέλει σε έναν ενισχυμένο ρόλο της Μόσχας είτε στο πεδίο των διαπραγματεύσεων και της ειρηνευτικής διαδικασίας είτε στο έδαφος με την ανάπτυξη ρωσικών «ειρηνευτικών δυνάμεων» αλλά και την εντατικοποίηση των υβριδικών τακτικών. Οσον αφορά το Κίεβο, οι συνέπειες στην ήδη προβληματική οικονομία της χώρας θα είναι οδυνηρές. Η εθνική κυριαρχία, η εθνική συνοχή και η εθνική οικονομία όπως και η εξωτερική πολιτική της Ουκρανίας θα εξακολουθήσουν να είναι αιχμάλωτες του ρωσικού δακτύλου στο εσωτερικό της χώρας.

Δεν υπάρχουν σήμερα οι προϋποθέσεις για την άμεση επίλυση του προβλήματος της Ανατολικής Ουκρανίας, καθώς η διαπραγματευτική διαδικασία του Μινσκ και του σχήματος της Νορμανδίας έχει αδρανήσει. Ισως η ανάληψη ενεργού ρόλου από τις ΗΠΑ (οι οποίες απουσίαζαν από την περιοχή τα τελευταία χρόνια) να μεταβάλει ριζικά το διαπραγματευτικό πλαίσιο. Η κλιμάκωση των στρατιωτικών ενεργειών αναμένεται σταδιακά να μειωθεί, αλλά οι έως σήμερα εξελίξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η Ουκρανία θα πρέπει να αντιμετωπίσει τη διαχείριση μιας εκκρεμούς σύγκρουσης στην ανατολική της επικράτεια όπου το υψηλό επίπεδο έντασης στην περιοχή θα είναι η νέα κανονικότητα.

Η Παναγιώτα Μανώλη είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και ερευνήτρια στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)