«Πυκνό νόημα και μουσική»

Είναι από τους μεταφραστές που έχουν μελετήσει όσο λίγοι τον ποιητικό λόγο του Γ.Χ. Οντεν, από τους σχετικά «απροσπέλαστους» ποιητές στην Ελλάδα. Ο πρόσφατος τόμος «Η ασπίδα του Αχιλλέα» (εκδ. Αντίποδες) περιέχει δεκαεννέα ποιήματα σε μια προσωπική όσο και κατατοπιστική ανθολόγηση του Ερρίκου Σοφρά, ο οποίος μεταφράζει συστηματικά απαιτητικά ποιητικά κείμενα, όπως της Ντίκινσον, του Σαίξπηρ, του Μποντλέρ και του Πένα.

Στο λήμμα της Britannica διαβάζουμε για τον Οντεν: «Την εποχή που πέθανε ο Ελιοτ (1965), ο οποίος είχε κληρονομήσει τη θέση του Γέιτς, ήταν αυτονόητο πως ο Οντεν είναι πράγματι ο διάδοχός του». Ποιος ήταν όμως ο Οντεν; Ο Ερρίκος Σοφράς ξετυλίγει τη βιογραφική διαδρομή του ποιητή, που διαπερνά και την Ελλάδα: «Ανήκει στην αγγλική Γενιά του ’30, που προς τιμήν του ονομάστηκε Γενιά του Οντεν. Αυτή περιλαμβάνει τους εξής ποιητές: Λούις ΜακΝίς, Σέσιλ Ντέι-Λιούις, Στίβεν Σπέντερ και Κρίστοφερ Ισεργουντ. Γεννήθηκε το 1907, είκοσι χρόνια νεότερος του Ελιοτ δηλαδή. Σπούδασε λογοτεχνία στην Οξφόρδη, έζησε, έγραψε και ταξίδεψε πολύ όλη την κρίσιμη δεκαετία 1930-40, έλαβε μέρος στον ισπανικό εμφύλιο με τους Δημοκρατικούς, γνώρισε το μεσοπολεμικό ασύδοτο Βερολίνο, όπου είδε και θαύμασε τα θεατρικά του Μπρεχτ στα πρώτα τους ανεβάσματα. Καθιερωμένος ήδη από τα 1939, με τρεις ποιητικές συλλογές στον οίκο Faber & Faber, αποφάσισε ν’ αλλάξει ήπειρο για ν’ απαλλαγεί από τη φήμη που τον καταδίωκε και ν’ αφοσιωθεί στο έργο του. Μαρξιστής αρχικά κι έπειτα χριστιανός. Παραδοσιακός και ριζοσπάστης, άπατρις και οικουμενικός, υπήρξε δημιουργός κατεξοχήν ηθικός, αφού δεν έπαψε ν’ αναζητεί μια συστηματική ιδεολογία σαν οδηγό σ’ έναν εχθρικό κόσμο. Πίστευε τη γήινη έκφανση του χριστιανισμού, δηλαδή την έμπρακτη αγάπη και την προσφορά. Εξαιτίας της στέρεης παιδείας του – κλασικά γράμματα, θεολογία, μουσική, ψυχολογία, ψυχανάλυση – δίδαξε ποίηση σε αμερικανικά πανεπιστήμια και στην Οξφόρδη. Εκανε γνωστό τον Καβάφη στις ΗΠΑ προλογίζοντας το 1961 τη μετάφραση των “Απάντων” του Αλεξανδρινού. Καρπός της μεγάλης του αρχαιομάθειας, η 700 σελίδων ανθολογία ελληνικής γραμματείας που τύπωσε το 1948. Ερχόταν συχνά στην Αθήνα, όπου διέμενε μόνιμα ο σύντροφός του Τσέστερ Κάλμαν, δίχως ποτέ να επιδιώξει να συναντήσει κάποιον έλληνα ποιητή. Υπάρχουν μαρτυρίες να τρώει τα βράδια σε μια συγκεκριμένη ταβέρνα στην οδό Αγίας Ζώνης στην Κυψέλη. Μάλιστα ο δημοσιογράφος Ροδόλφος Μορώνης τον είχε συναντήσει και του πήρε συνέντευξη για μια βραχύβια εφημερίδα».

Ο τρόπος προσέγγισης και η μελέτη ένος μείζονος ποιητή όπως ο Οντεν αποτελεί μια μακροχρόνια διαδικασία. Ο μεταφραστής καλείται να επιλύσει προβλήματα ενώ βρίσκεται συνεχώς μπροστά σε αντιξοότητες σχετικές με τη μορφολογία του έργου. «Η δυσκολία μετάφρασής του έγκειται σε δύο λόγους» συνεχίζει ο Σοφράς. «Κατ’ αρχάς στη γλώσσα, ένα κράμα ανεπιτήδευτης απλότητας και αφαίρεσης, και δεύτερον στη μετρική του. Δηλαδή πυκνό νόημα και μουσική μαζί. Ο ποιητής μελέτησε εξαντλητικά όλα τα είδη και τις μορφές της αγγλικής στιχουργικής παράδοσης, ευθυγραμμίζοντάς τες με τον σύγχρονο λόγο. Η ποικιλία του μέτρου, του ρυθμού, της ομοιοκαταληξίας που χρησιμοποίησε είναι τεράστια. Μεγάλο μέρος του έργου του είναι συνθεμένο σε ποικίλες αυστηρές φόρμες: σονέτα, μπαλάντες, βιλανέλες, παντούμ και τόσα άλλα. “Δεν μπορώ να καταλάβω πώς γίνεται ν’ απολαμβάνεις το γράψιμο όταν δεν υπάρχει καμιά φόρμα. Οταν παίζεις ένα παιχνίδι, χρειάζεσαι κανόνες, αλλιώς δεν υπάρχει απόλαυση” έλεγε. Τα έμμετρα ποιήματα του Οντεν τα μετέφρασα ως έμμετρα και λαμβάνοντας υπόψη τη φόρμα, τη μορφή τους, το ποιητικό είδος στο οποίο είναι γραμμένο το καθένα από αυτά. Η περιπέτεια της μετάφρασης του Οντεν άρχισε πριν από δέκα χρόνια ακριβώς, το 2011. Για το ετήσιο μνημόσυνο του ακριβού φίλου Βασίλη Διοσκουρίδη μεταφράστηκαν τα ποιήματα “Πένθιμο μπλουζ” και “Στη μνήμη του Γ. Μπ. Γέιτς” και τυπώθηκαν σε μια πλακέτα από τις εκδόσεις Το Ροδακιό. Το 2015 ακολούθησε μια ανθολογία με δώδεκα ποιήματα στην Κίχλη. Το Δεκέμβριο 2020 τυπώθηκε “Η ασπίδα του Αχιλλέα”. Στο βιβλίο περιέχονται ποιήματα μιας τεσσαρακονταετίας, 1933-1973, πολιτικά και ερωτικά, της “πολιτείας και της μοναξιάς”, και κάποια ανάλαφρα, light verse, δηλαδή ποιήματα έμμετρα, σε καθημερινό τόνο, ανάλαφρο, παιγνιώδη. Το ένα πέμπτο της ποιητικής παραγωγής του Οντεν ανήκει σε αυτό το είδος».

Αρχαιομάθεια

Ο Οντεν υπήρξε από τους ανθρώπους που έγραφαν αδιάλειπτα. Στα περισσότερα ποιήματά του επιλέγει ένα λιτό, ανεπιτήδευτο ύφος. Γιατί αυτό του επέτρεπε να μιλήσει για το άμεσο συναίσθημα και την εμπειρία. Αν και ανανεωτής της δυτικής πολυσημίας, δεν έκρυψε στιγμή την επίδραση που του ασκούσε η αρχαία ελληνική γραμματεία και ποίηση. Από τις «Ωδές» του Πινδάρου και τα ομηρικά έπη στις «Βάκχες» του Ευριπίδη και την «Ιστορία» του Θουκυδίδη. «Το 1955 βρίσκεται στην ποιητική του ωριμότητα. Δημοσιεύει τη συλλογή “Η ασπίδα του Αχιλλέα”, που περιλαμβάνει και το ομότιτλο ποίημα. Εμπνευση και πηγή του ποιήματος είναι η “Ιλιάδα”, συγκεκριμένα η ραψωδία Σ, στίχοι 478-614, όπου περιγράφεται η ασπίδα του Αχιλλέα, κατασκευασμένη από τον Ηφαιστο. Ομως το ποίημα είναι μια παραβολή για τον σύγχρονο κόσμο, υπαινίσσεται τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου με τα 40 εκατομμύρια νεκρούς και τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, ψέγει όσους ανέχονται τη φρίκη δίχως ν’ αντιδρούν και, βέβαια, φανερώνει τη βιωμένη αρχαιομάθειά του. Θεωρείται επίσης ένα από τα εντελέστερα, τα πλέον δραστικά ποιήματά του».

Μια επιλογή
Η πτώση της Ρώμης
Τα κύματα χτυπάνε τα μουράγια̇
Σ’ ένα χωράφι χέρσο αφημένο
Δέρνει η βροχή ένα ρημαγμένο τραίνο̇
Φυγόδικοι μες σε σπηλιές και βράχια.
Πέπλοι νυχτιάτικοι αλλοπαρμένοι
Αυτός απ’ το Δημόσιο Ταμείο
Τους οφειλέτες πάει στο πειθαρχείο,
Σε οχετούς επαρχιών κρυμμένοι.
Τελετουργικές μαγείες με ζήλο
Τις πόρνες του ναού για ύπνο στέλνουν
Όλοι οι γραφιάδες και οι λόγιοι θέλουν
Ένα φανταστικό δικό τους φίλο.
Στοχαστικός ο Κάτων την αρχαία
Πειθαρχία μπορεί να εγκωμιάζει,
Μα ο στιβαρός ο Ναύτης στασιάζει
Για το ψωμί και για τα αναγκαία.

Του Καίσαρα ζεστό διπλό κρεβάτι
Καθώς στο ροζ διπλότυπο κοιτάω:
«ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΟΥ ΔΕΝ ΑΓΑΠΑΩ»
Που ’γραψε ο υπάλληλος για να πει κάτι.
Δίχως υπάρχοντα και δίχως λύπη,
Μικρά πουλιά με κόκκινα ποδάρια,
Απ’ της φωλιάς τ’ αυγά και τα χορτάρια,
Κοιτούν την πόλη άρρωστη απ’ τη γρίπη.
Πολύ μακριά αποδώ σε άλλα μέρη
Κοπάδια τάρανδοι στην ησυχία
Σε κάμπους σπαρμένους με χρυσά βρύα
Μίλια και μίλια τρέχουν σαν αγέρι.

(Ιανουάριος 1947. Αλληγορικό ποίημα για την αλλοτρίωση,
τα αδιέξοδα του ηδονισμού, τη μοναξιά του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού)

Γ.Χ. Ώντεν
Η ασπίδα του Αχιλλέα
Μτφ. Ερρίκος Σοφράς
Εκδ. Αντίποδες, σελ. 160
Τιμή 10,35 (site)