«Για κάθε ρόλο να έχεις αποφασίσει να διακινδυνεύσεις τη ζωή σου την ίδια»

Μπορεί η ηθοποιός Λήδα Πρωτοψάλτη να μιλάει μόνο για τη θεατρική της διαδρομή – μία διαδρομή 70 χρόνων καθώς, σύμφωνα με μια λέξη που δεν χρησιμοποιείται πια, έκανε το ντεμπούτο της στο θέατρο, παιδάκι ακόμα, στα 1952 -, αν όμως συνδυαστεί με όσα αναφέρει, με ιδιαίτερα μάλιστα συγκινητικό τρόπο, για τις οικογενειακές της καταβολές, αισθάνεσαι να αποκτάς μια ζωντανή εντύπωση ενός παρελθόντος 100 χρόνων. Γεγονός που σημαίνει ότι μια σύναξη πέντε-έξι εξομολογούμενων ανθρώπων με έναν ήσυχο και εχέμυθο τρόπο – με την προϋπόθεση βέβαια ότι έχουν συμμετάσχει ενεργά στο καλλιτεχνικό και το κοινωνικό γίγνεσθαι – αρκεί για να μας δώσει μια έστω και μερική εικόνα της ιστορίας αυτής καθαυτής. «Σιγά σιγά μυθιστορίζεσαι» λέει ένας στίχος της Κικής Δημουλά και αδυνατείς να μην τον δεις ως πρόγονο μιας ευχής όπως την είχε διατυπώσει κάποτε ο Διονύσιος Σαββόπουλος λέγοντας «Καλό παρελθόν». Ενα παρελθόν που με τη γονιμότητά του, όπως στην περίπτωση της Λήδας Πρωτοψάλτη, προετοιμάζει και τη μελλοντική του ανθοφορία.

Κυρία Πρωτοψάλτη, από «Διός άρξασθαι». Πιστεύετε ότι η οικογένειά σας έπαιξε ρόλο στη διαμόρφωση των ενδιαφερόντων σας και στην επιλογή σας ώστε να γίνετε ηθοποιός;

Η μητέρα μου ήρθε με την οικογένειά της στην Ελλάδα από τη Ρωσία με την Οκτωβριανή Επανάσταση, δηλαδή το 1917. Ο πατέρας μου ήρθε και κείνος με την οικογένειά του από τη Σμύρνη με τη Μικρασιατική Καταστροφή. Σμίξανε δηλαδή οι δύο καταστροφές. Οταν γνωριστήκανε και ερωτευτήκανε μπήκανε και οι δύο τους στην Εμπορική Σχολή, αλλά όταν την τελειώσανε, χωρίσανε οι δρόμοι τους. Η μητέρα μου παντρεύτηκε κι έκανε την αδελφή μου, την Ελσα την Καστέλα, που έγινε τραγουδίστρια της όπερας με μεγάλη καριέρα στο εξωτερικό.

Αδελφές από την ίδια μητέρα αλλά από διαφορετικό πατέρα;

Ακριβώς. Υπήρξαμε όμως πολύ δεμένες – τη χάσαμε πρόσφατα. Το «Καστέλα» υπήρξε το καλλιτεχνικό της όνομα, το επέλεξε η ίδια γιατί είχε γεννηθεί στην Καστέλα κι επιπλέον έμοιαζε και λίγο σαν ιταλιάνικο. Τώρα από την πλευρά του πατέρα μου, τον πατέρα του, τον παππού μου δηλαδή, λίγο μετά που ήρθανε από τη Σμύρνη, ενώ κατέβαινε από το τραμ, τον διαμέλισε ένα περαστικό αυτοκίνητο. Εμεινε η γιαγιά μου μόνη της με τρία αγόρια. Τον πατέρα μου, που ήταν ο μεγαλύτερος, τον αδελφό του τον Κώστα, που έγινε ο γνωστός πρωταθλητής του άλματος επί κοντώ Κώστας Πρωτοψάλτης, και τον Μηνά, τον μικρότερο, που δεν ασχολήθηκε με κάτι ιδιαίτερο αλλά υπήρξε ένα εξαιρετικά φιλότεχνο άτομο. Κάποια στιγμή, η μητέρα μου ξαναβρήκε τον παλιό της έρωτα, τον πατέρα μου, παντρεύτηκαν κι έκαναν εμένα.

Να επιμείνουμε όμως σε σχέση με τα καλλιτεχνικά σας ενδιαφέροντα, σε ποιον βαθμό τα πιστώνετε στην οικογένειά σας;

Υπήρξαμε σαφώς μια καλλιτεχνική οικογένεια. Η πρώτη μου ξαδέλφη, η κόρη της αδελφής της μητέρας μου, είναι η Ελενα Σουλιώτη, η σπουδαία υψίφωνος. Αλλά και η μητέρα μου είχε πάρα πολύ ωραία φωνή, ήταν μέτζο σοπράνο. Αλλά έπρεπε να ζήσουμε, κι έτσι εργάστηκε ως καθηγήτρια Ωδικής σε σχολεία. Το ραδιόφωνο έπαιζε συνεχώς μέσα στο σπίτι, εκείνα τα χρόνια έβαζαν πολύ ωραίες μουσικές. Τη θυμάμαι να αγοράζει δύο περιοδικά που έβγαιναν τότε, τον «Θησαυρό» και το «Ρομάντζο», τα ξεκοκάλιζε κυριολεκτικά για να ξεκουράζεται το μυαλό της, δούλευε σαν πέντε άνδρες. Ερχεται λοιπόν μια μέρα με το «Ρομάντζο» ανοιχτό σε μια συγκεκριμένη σελίδα, τη βάζει δίπλα στο πρόσωπό μου και την ακούω να λέει: «Αυτό είναι». Τι είχε συμβεί; Η Μέτρο Γκόλντουιν Μάγερ είχε θεσπίσει έναν διαγωνισμό σε όλο τον κόσμο προκειμένου να ανακαλύψει τη σωσία μιας κοπελίτσας, της Μάργκαρετ Ο’ Μπράιαν, που ήταν κάτι αντίστοιχο με τη Σίρλεϊ Τεμπλ. Μιλάμε για μια κοπελίτσα έξι χρόνων. Το βραβείο δεν θα ήταν μόνο οικονομικό αλλά θα συμπληρωνόταν μ’ ένα ταξίδι στην Αμερική. Αρχισε λοιπόν η μητέρα μου να με ντύνει, να με χτενίζει και να με στολίζει, μ’ έκανε ίδια Ο’ Μπράιαν. Τα γραφεία της Μέτρο Γκόλντουιν Μάγερ ήταν στην πλατεία Κοτζιά, ακριβώς απέναντι από το κτίριο του Ταχυδρομείου. Διευθυντής τους ήταν ο πολύς Βίων Παπαμιχάλης και μέλη της επιτροπής για τον συγκεκριμένο διαγωνισμό ο μουσουργός Ιωσήφ Γκρέκας, η συγγραφέας Ιωάννα  Μπουκουβάλα-Αναγνώστου, ο λογοτέχνης Κωστής Βελμύρας και ο θεατρικός συγγραφέας Δημήτρης Μπόγρης. Την ημέρα του διαγωνισμού είχαμε συγκεντρωθεί στους μεγάλους χώρους των γραφείων της εταιρείας γύρω στα 300 κοριτσάκια, ίδια όλα με την Ο’ Μπράιαν. Θυμάμαι τον Μπόγρη που είχε πει για μένα: «Αυτή η μικρή σε δεκαπέντε χρόνια θα είναι η βεντέτα της Ελλάδας».

Η επαγγελματική σας δηλαδή σχέση με το θέατρο χρονολογείται από την ηλικία των έξι χρόνων, ή σας συναντάμε στο θέατρο μετά την αποφοίτησή σας από τη δραματική σχολή;

Το πρώτο επαγγελματικό παιδικό θέατρο το είχε κάνει η κυρία Κατερίνα, η περίφημη Κατερίνα Ανδρεάδη, στο θέατρο «Κυβέλη», στο Σύνταγμα. Θα ανέβαζε το παραμύθι του Χανς-Κρίστιαν Αντερσεν «Η βασίλισσα του χιονιού» με χορευτικά που θα έκανε η Ματέι Ρουσοπούλου, ήταν ήδη κάμποσα χρόνια που έκανα στη σχολή της χορό. Ηθελα μάλιστα να γίνω χορεύτρια πιο πολύ απ’ ό,τι ήθελα να γίνω θεατρίνα. Οταν λοιπόν της ζήτησε η κυρία Κατερίνα ένα κοριτσάκι που να έχει έφεση για το θέατρο, πρότεινε εμένα. Σκηνοθέτης της παράστασης ήταν ο Τάκης Μουζενίδης, πολύ σοβαρά δηλαδή πράγματα. Μου έδωσαν έναν μονόλογο που έλεγε πόσο το κοριτσάκι το είχε μαγνητίσει η βασίλισσα του χιονιού. Τον αδελφό μου στην παράσταση τον έπαιζε ο Νίκος Πιλάβιος. Τη βασίλισσα του χιονιού την έπαιζε η Μίτση Κωνσταντάρα, η αδελφή του Λάμπρου Κωνσταντάρα. Αλλοι ηθοποιοί ήταν ο Νίκος Φέρμης, ο Ζώρας Τσάπελης, ενώ έναν μικρό ρόλο έκανε η κατοπινή σπουδαία πεζογράφος Αλκη Ζέη που ήταν τότε (μιλάμε για το 1952) 26 χρόνων. Μου είχε χαρίσει μάλιστα και μια φωτογραφία της, έκανε στην παράσταση ένα πουλάκι, αλλά και δυο-τρεις ακόμη ρόλους, όπως έκαναν και όλοι οι άλλοι ηθοποιοί. Πριν όμως από μένα η κυρία Κατερίνα είχε πάρει άλλο ένα κοριτσάκι που είχε ήδη αρχίσει πρόβες. Ποιο ήτανε το κοριτσάκι αυτό; Η Κατερίνα Γώγου, που έγινε πολύ γνωστή ως ποιήτρια τις τελευταίες δεκαετίες. Η κυρία Κατερίνα για να μην πληγωθεί κανείς μας, χώρισε τις παραστάσεις, στις μισές έπαιζε η Γώγου και στις άλλες μισές έπαιζα εγώ. Εκανε μάλιστα και δύο πρεμιέρες. Τα χρήματα που έπαιρνα ήταν μισθός κανονικός.

Μετά το παιδικό θέατρο της κυρίας Κατερίνας τι ακολουθεί σε σχέση με σχολές και δασκάλους; Ποιους θα χαρακτηρίζατε ως σταθμούς σε μια καριέρα που μετρά από την πρώτη επαγγελματική σας εμφάνιση παρά ένα εβδομήντα χρόνια;

Κατ’ αρχάς το παιδικό θέατρο της κυρίας Κατερίνας ήταν το 1952, ενώ ήμουν 12 χρόνων. Αν και για ένα φεγγάρι που πέρασα από τη Δραματική Σχολή του «Ελληνικού Ωδείου», ο σκηνοθέτης Μιχάλης Κουνελάκης (ένας από τους δασκάλους της σχολής αυτής) είχε πει στη μητέρα μου να με ετοιμάσει για να βγω στο θέατρο χωρίς να παρακολουθήσω μαθήματα σε σχολή, δεν ήθελα όμως να στερηθώ τις σπουδές. Ετσι το 1957 σε ηλικία 17 χρόνων έδωσα εξετάσεις και μπήκα στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης. Είχα πάει κι είχα δει μια παράσταση που παιζόταν τότε στο Υπόγειο, την «Αγριόπαπια» του Ιψεν, κι έπαθα την πλάκα της ζωής μου. Είπα μέσα μου «ή εδώ ή πουθενά». Ποιοι έπαιζαν; Βέρα Ζαβιτσιάνου, Μηνάς Χρηστίδης, Αναστασία Πανταζοπούλου, Τάνια Σαββοπούλου, Γιώργος Λαζάνης, Κώστας Μπάκας, Γεώργιος Βυθούλκας, ο κατοπινός σπουδαίος καθηγητής της Ομοιοπαθητικής. Μιλάμε για προσωπικότητες. Κι έρχεται η μέρα των εισαγωγικών εξετάσεων. Μπαίνοντας μέσα, βλέπω μια κοπέλα – την έλεγαν Νίνα Κούλη – πολύ ξανθιά, με μια περίεργη μύτη, που φορούσε ένα γαλάζιο φόρεμα, πολύ απαλό, μουσελίνα. Καθόταν και περίμενε να έρθει η σειρά της. Μόλις την είδα είπα «Παναγία μου, τι γυρεύω εγώ εδώ πέρα;». Είπα δύο ποιήματα, έκανα κι έναν αυτοσχεδιασμό και τελικά μπήκα στη Σχολή. Μαζί με μένα κι άλλα δεκαεφτά παιδιά, όλα τους έκαναν καριέρα. Γιάννης Φέρτης, Μάγια Λυμπεροπούλου, Αλέκος Ουδινότης, Διαγόρας Χρονόπουλος, Γιώργος Χαραλαμπίδης, Θοδωρής Καλλιφατίδης, Σοφία Ζαραμπούκα. Ο Κουν αρχίζει να με λατρεύει. Μου δίνει ρόλους ενζενί, την Ιουλιέτα, την Οφηλία, το κοριτσάκι στην «Αγριόπαπια». Ελεγε: «Η Λήδα θα παίξει στο θέατρο τα σοφά παιδιά». Καθηγητές μας στη Σχολή ο Μάριος Πλωρίτης, ο Γιάννης Σιδέρης – δεν υπήρχε κάτι σε σχέση με την ιστορία του θεάτρου που να μην το ξέρει, του έλεγες μια λέξη και σου ξεδίπλωνε μια ιστορία -, ο Γιώργος Βακαλό σκηνογραφία, η Μαρία Αλκαίου ορθοφωνία, αν και ο Κουν τη μισούσε γιατί την εποχή εκείνη τα είχε φτιάξει με τον Βασίλη Διαμαντόπουλο, αλλά τι να έκανε, τη χρειαζόταν για τη Σχολή. Μπορεί να υπήρχε στη Σχολή του το μάθημα της ορθοφωνίας, αλλά ο Κουν την ορθοφωνία την απεχθανόταν. Μία από τις τομές του στο θέατρο ήταν ότι τσάκισε την ορθοφωνική εκφορά του λόγου. Οταν άκουγε κάποιον να μιλάει ορθοφωνικά του φώναζε: «Μίλα παιδί μου σαν άνθρωπος». Ελεγε μάλιστα κάτι πολύ σοφό: «Ο προφορικός λόγος δεν έχει στίξη. Λοιπόν τσάκισέ τον». Και έτσι είναι. Οταν μιλάς κι έχεις αίσθημα μέσα σου, μπορεί να παρατονίσεις, μπορεί να σταματήσεις σ’ ένα σημείο που δεν πρέπει. Αλλος είναι ο γραπτός κι άλλος ο προφορικός λόγος.

Μήπως θυμόσαστε με ποιους ρόλους δώσατε εξετάσεις τελειώνοντας το πρώτο έτος στη Δραματική Σχολή;

Κατ’ αρχάς πήρα άριστα σε όλα τα μαθήματα. Υποκριτική, αυτοσχεδιασμό, θεωρητικά. Δάσκαλός μου στην υποκριτική ήταν ο Βασίλης Διαμαντόπουλος που όλα τα κομμάτια που μας έδινε ήταν από κλασικά έργα γιατί πίστευε πως οι αδυναμίες του ηθοποιού φαίνονται μόνον στα μεγάλα κείμενα. Είχα επιλέξει λοιπόν την Ιουλιέτα, τον Πουκ από το «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας», κι ως αυτοσχεδιασμό ένα γατάκι που είναι πάνω στο τραπέζι και παίζει μ’ ένα κουτάκι σπίρτα. Του πέφτει όμως το κουτάκι στο πάτωμα κι αρχίζει η αγωνία του για το πώς θα πηδήσει από το τραπέζι, επειδή είναι μικρό και φοβάται, αλλά θέλει το κουτάκι οπωσδήποτε. Ενώ έκανα τον Πουκ, ο Κουν που καθόταν δίπλα στον Διαμαντόπουλο, τον ρωτάει: «Βασίλη, η Λήδα είναι αυτή;». Κι όταν του είπε ο Διαμαντόπουλος «Ναι, αυτή είναι», ο Κουν φώναξε: «Μα αυτή είναι ίδια η Τζουλιέτα Μασίνα». Με σήκωσε στα χέρια και με φίλησε. Κι έγραψα στο ημερολόγιό μου: «Με φίλησε ο Κουν». Μου έβαλε «άριστα», όπως άριστα έβαλε και στη Μάγια Λυμπεροπούλου και στον Γιάννη Φέρτη. Μας πρότεινε μάλιστα και πήραμε την άδεια ασκήσεως επαγγέλματος, έχοντας κάνει έναν μόνο χρόνο σπουδών. Δεν μας επέτρεψε όμως να ξαναγυρίσουμε στη Σχολή κι έτσι αναγκάστηκα να φύγω. Από κει και πέρα άρχισε η αγωνία να βρω δουλειά. Μου έλεγε η μητέρα μου: «Μην περιμένεις να σε ζητήσουν, δεν σε ξέρει κανείς. Ψάξε να βρεις δουλειά. Πες εδώ είμαι κι εγώ».

Τελικά ποιος υπήρξε πιο καθοριστικός για τη θεατρική σας ζωή, ο Κάρολος Κουν ή ο Βασίλης Διαμαντόπουλος;

Ο Διαμαντόπουλος, με ήξερε από τη Σχολή. Οταν του έφυγε μια ηθοποιός, ενώ παίζανε με τη Μαρία Αλκαίου το έργο του Κασόνα «Τα δέντρα πεθαίνουν όρθια», με φώναξε να την αντικαταστήσω. Εμεινα μαζί του πέντε χρόνια. Εσκαψε βαθιά μέσα μου γιατί ήθελε να μου εμφυσήσει αυτό που πίστευε κι έκανε ο ίδιος στο θέατρο, όσο τουλάχιστον ήταν στα καλά του, γιατί πολλά χρόνια τα έζησε υπό την επήρεια μιας κρίσης, έπαιζε συνέχεια χαρτιά. Οταν είχε έρθει στο θέατρο Στοά και είδε το «Χάσαμε τη θεία. Στοπ», και του είπα «Λέω σ’ όλο τον κόσμο ότι εσύ μου έμαθες το θέατρο», μου απάντησε: «Το θέατρο δεν μαθαίνεται». Ετσι ακριβώς είναι. Κάθε φορά που μπαίνεις σ’ έναν ρόλο χρειάζεται να έχεις αποφασίσει να διακινδυνεύσεις τη ζωή σου την ίδια. Δεν γίνεται διαφορετικά. Ο Διαμαντόπουλος έκανε αυτό ακριβώς. Το κατάλαβα όταν κάναμε πρόβες στο έργο του Εντουάρντο ντε Φίλιππο «Σάββατο, Κυριακή και Δευτέρα». Προσπαθούσε με κάθε τρόπο να ξυπνήσει την εσωτερική σου ζωή, ν’ ακουστεί η εσωτερική σου φωνή. Τα ίδια που προσπαθούσε και ο Κουν όταν σου φώναζε: «Μπρος, μπρος, ξύπνα».

Τελειώνοντας, να μας πείτε μερικά πράγματα για το ιστορικό πλέον θέατρο Στοά στου Ζωγράφου;

Στοά είναι όλα τα παιδιά που συνεργάστηκαν μαζί της. Η Αννούλα Κοζαδίνου, ο Παύλος Ορκόπουλος, η Εύα Καμινάρη, ο ξάδελφός μου Κωνσταντίνος Τζούμας. Τα έχει γραμμένα όλα αυτά, έργα, συγγραφείς, ηθοποιούς, ο Θανάσης Παπαγεωργίου. Μπορεί τη Στοά να την ξεκίνησε ο ίδιος, αλλά είναι έργο ζωής όλων μας. Προσωπικά μ’ ενδιέφερε πάντα η σημασία που είχε αυτή η δουλειά για τον κόσμο αλλά και για μένα την ίδια. Τι να την κάνεις την προβολή και τα φώτα της δημοσιότητας, αυτά είναι σαχλαμάρες. Ηθελα πάντα να έχω επαφή με τον κόσμο. Είναι αυτό που εννοούσε μια κυρία όταν μπαίνοντας στο καμαρίνι είπε: «Να ‘στε καλά και να ξοδιάζεστε για μας όπως ξοδιάζεστε». Στη συνέχεια έκανε μεταβολή κι έφυγε.