Ενας διάλογος από το παρελθόν

Με τα πολλά, ο Κώστας Καραμανλής ο Ακάματος απάντησε στην κριτική του Κώστα Σημίτη σχετικά με την εγκατάλειψη της λεγόμενης πολιτικής του Ελσίνκι (σύνδεση της λύσης των ελληνοτουρκικών με την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας στην Ευρώπη). Ηταν πράγματι χρήσιμος ο διάλογος των δύο πρώην πρωθυπουργών, για δύο λόγους.

Ο πρώτος αφορά την ουσία της συζήτησης. Στην αντιπαράθεση επιχειρημάτων μεταξύ των δύο πρώην πρωθυπουργών βλέπουμε να διαγράφονται αδρά οι αντιλήψεις για την εξωτερική πολιτική της χώρας, που αναμετρώνται στην πολιτική ζωή της χώρας τα τελευταία είκοσι χρόνια τουλάχιστον. Η μία είναι η πραγματιστική, που αναζητεί λύσεις στα προβλήματα – πάντα στο πλαίσιο της εθνικής κυριαρχίας και του διεθνούς δικαίου – και την οποία εκπροσωπεί ο Σημίτης. Η άλλη είναι η μεταφυσική σχολή της εξωτερικής πολιτικής, που συντηρεί τα προβλήματα και τα παραπέμπει σε ένα άδηλο μέλλον, προκειμένου να λυθούν τότε με μαξιμαλιστικούς όρους.

Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο η αντιπαράθεση είχε χρησιμότητα ήταν το ύφος της. Διαβάζεις τα δύο κείμενα και μένεις με την περίεργη αίσθηση του εξωτικού και του αλλόκοτου. Πράγματι, γιατί το παρελθόν είναι ένας άλλος κόσμος και ο διάλογος αυτός ανήκει στο παρελθόν και γίνεται σε ύφος που επίσης ανήκει στο παρελθόν. Οχι ότι το θέμα του δεν παραμένει σύγχρονο και ζωτικής σημασίας, επειδή έχουν περάσει δεκαεπτά χρόνια από τα γεγονότα που έδωσαν την αφορμή της επιστολικής αντιπαράθεσης. Είναι κυρίως το πολιτισμένο ύφος που ξενίζει με τα μέτρα της εποχής μας.

Η απάντηση του Κωνσταντίνου του Ακάματου στον Σημίτη έχει τον αισθητό τόνο του θυμού, χωρίς ωστόσο ποτέ να ξεπερνά τα όρια της ευπρέπειας. Οπως και ο Σημίτης στο άρθρο του, έτσι και ο Ακάματος κρίνει την άλλη πλευρά, χωρίς να της χαρίζεται καθόλου, ούτε όμως την κατηγορεί για μειοδοσία, προδοσία και τα συναφή  ούτε και αμφισβητεί το δικαίωμά της στις θέσεις της. Η αντιπαράθεση απόψεων είναι σκληρή, γίνεται με αυστηρότητα και επί της ουσίας, όμως χωρίς οξείς χαρακτηρισμούς, ειρωνείες, προσωπικές αιχμές και κατηγορίες. Και το ύφος αυτό γίνεται ακόμη σημαντικότερο αν λάβουμε υπόψη την αμοιβαία και αβυσσαλέα αντιπάθεια μεταξύ των δύο πρώην πρωθυπουργών.

Η εμπειρία της χρεοκοπίας και τα δεινά που ακολούθησαν άλλαξαν τα πάντα. Αλλαξαν ριζικά τα πολιτικά ήθη, ριζοσπαστικοποίησαν σημαντική μερίδα της κοινωνίας και δημιούργησαν επικίνδυνα πάθη, που μας πήγαν μέχρι την άκρη του γκρεμού και πίσω. Σήμερα, μεταξύ πολιτικών προσώπων που διαμορφώθηκαν από τις αδυσώπητες συνθήκες της χρεοκοπίας, διάλογος σε τέτοιο ύφος δεν μπορεί να γίνει. Θα ήταν εκτός κλίματος μέσα στο σημερινό τρελοκομείο.

Στο περίφημο βιβλίο του «Η δημοκρατία στην Αμερική», ο Τοκβίλ παρατηρεί συχνά ότι, για τη σωστή λειτουργία της δημοκρατίας, σημαντικότερες είναι οι συνθήκες και τα ήθη μιας χώρας παρά οι νόμοι της. Τα πολιτικά ήθη, δηλαδή οι άγραφοι κανόνες χωρίς την αποδοχή των οποίων η δημοκρατία δυσκολεύεται να λειτουργήσει, είναι αυτό που έχει πληγεί περισσότερο από τη χρεοκοπία του 2009.

Ο διάλογος διεξάγεται μεταξύ εχθρών, με αποτέλεσμα να μην είναι πια διάλογος.

Το χάσμα που άνοιξε η χρεοκοπία μεταξύ μνημονιακών και αντιμνημονιακών παραμένει και σήμερα, αν και τίθεται πλέον με πιο σύγχρονους όρους, ως σύγκρουση συστημικών και αντισυστημικών. Μολονότι τελικά συμβιβάστηκαν, οι αντισυστημικοί κυβερνούσαν μέχρι πριν από δύο χρόνια και σήμερα είναι αξιωματική αντιπολίτευση. Η δύναμή τους υποχώρησε, αλλά η απειλή που αντιπροσωπεύουν παραμένει, διότι συμβιβάστηκαν μεν, αλλά δεν προσαρμόστηκαν. Το βλέπουμε στην ανευθυνότητα με την οποία χρησιμοποιούν την υγειονομική κρίση, σαν εργαλείο που μπορεί να τους φέρει πιο κοντά στην εξουσία, όπως δηλαδή έκαναν και με την οικονομική κρίση.

Μέσα στο κλίμα τού «ή εσείς ή εμείς», μια διαφωνία στο αφύσικα κόσμιο ύφος της πρόσφατης μεταξύ Σημίτη και Καραμανλή για το Ελσίνκι, μόνο από το παρελθόν μπορεί να έλθει…