Η άνοδος της άκρας αριστεράς

Τα τελευταία χρόνια, οι πολιτικοί σχολιαστές επικεντρώθηκαν στην άνοδο του δεξιού λαϊκισμού· στις επιτυχίες των συντηρητικών και δεξιών κομμάτων που χαρακτηρίστηκαν, άλλοτε δικαίως άλλοτε καθ’ υπερβολήν, ακροδεξιά. Μέσα στον αντιδεξιό ζήλο, πολλοί Ευρωπαίοι αμέλησαν να παρατηρήσουν την εξέλιξη της αριστεράς: η άτυπη συγχώνευση της παλιάς συντηρητικής παράταξης με τη σοσιαλδημοκρατία και η αριστερή ηγεμονία δεν επιτρέπουν να ακουστεί η «ανησυχία» για την άνοδο της αριστεράς ακόμα κι αν πρόκειται για άκρα αριστερά. Ως κίνδυνος χαρακτηρίζεται η δεξιά και η ακροδεξιά: για να παρουσιαστεί η δεξιά ως ολέθρια, περιγράφεται ως ακροδεξιά ακόμα κι όταν δεν είναι. Και συχνά δεν είναι.

Το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα πρότεινε και εφάρμοσε λύσεις για τον εκδημοκρατισμό του καπιταλισμού: ήταν τέτοια η επιτυχία του ώστε έγινε καθεστώς -λίγοι σήμερα υποστηρίζουν την απολύτως ελεύθερη οικονομία και το μηδενικό κράτος. Καθώς η κεντροαριστερά καθορίζει τον πολιτικό λόγο, τη νομοθεσία και τα ήθη στο σοσιαλδημοκρατικό καθεστωτικό περιβάλλον, αυτό που μένει από το σώμα της αριστεράς είναι τα άκρα της – οι ακτιβιστικοί κροσσοί που εχθρεύονται τον κοινοβουλευτισμό, τους νόμους και το δημοκρατικό ήθος.

Κατά τον 19ο αιώνα το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα περιελάμβανε σοσιαλιστές και κομμουνιστές που πίστευαν ότι τα δικαιώματα του λαού δεν μπορούσαν να κατακτηθούν χωρίς την ανατροπή του καπιταλισμού. Αποχρώσεις υπήρχαν: grosso modo μεταξύ όσων πίστευαν στη μετάλλαξη του καπιταλισμού και όσων επιζητούσαν την κατεδάφισή του. Ωστόσο, η γερμανική σοσιαλδημοκρατική πλατφόρμα του 1891 εξέφραζε πάνω-κάτω τις προθέσεις του κινήματος: την καθολική ψηφοφορία ενηλίκων, τη δυνατότητα δημοψηφισμάτων, την εκλογή δικαστών από τον λαό και τον διαχωρισμό της εκκλησίας από το κράτος. Όλα αυτά και πολλά άλλα έχουν γίνει πράξη: πολλοί Γερμανοί, Γάλλοι και Βρετανοί επαναστάτες του 19ου αιώνα θα ήταν σήμερα ενθουσιασμένοι με την εξέλιξη των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Παρά τους κραδασμούς και τις κρίσεις, στο σοσιαλδημοκρατικό πλαίσιο του μεταπολεμικού κόσμου προέκυψε ευημερία και κράτος δικαίου. Όταν αυτά οικοδομήθηκαν και παγιώθηκαν, απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία ορθώθηκε η υπόλοιπη «ριζοσπαστική» αριστερά που επέμενε στην καταστροφή του καπιταλισμού μέσω της ταξικής πάλης και του μίσους που την τροφοδοτεί. Στον αστερισμό αυτής της αριστεράς ζούμε σήμερα.

Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, οι κομμουνιστές και οι αριστεροί γενικότερα προσπάθησαν να επαναπροσδιορίσουν τις ιδέες και τις μεθόδους τους. Και παρότι οι πρόγονοί τους -οι αριστεροί που είχαν προλάβει τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο- φάνηκαν συντετριμμένοι από την οριστική αποτυχία της σοβιετικής ουτοπίας, οι καινούργιοι αριστεροί κινήθηκαν προς τα κομμουνιστικά άκρα δημιουργώντας «αντικαπιταλιστικά», «πράσινα» κόμματα εναντίον της παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελευθερισμού τον οποίον βλέπουν ως το καινούργιο φάντασμα που πλανιέται πάνω από την Ευρώπη. Ταυτοχρόνως, ενίσχυσαν διχαστικά και βίαια ταυτοτικά κινήματα που ανέδειξαν φαντασιωτικές μειονότητες και φανταστικά προβλήματα.

Τα αριστερά κόμματα, από την Die Linke μέχρι τον ΣΥΡΙΖΑ, τους Ποδέμος και την Ανυπότακτη Γαλλία, αν και ασχολούνται με δήθεν σούπερ νεωτερικά ταυτοτικά ζητήματα -τον σεξισμό, τα δικαιώματα των τρανς κτλ- έχουν πολλά κοινά σημεία με την αριστερά του 19ου αιώνα: απορρίπτουν τη δημοκρατία, καταγγέλλουν την «αστική πολιτική», ενισχύουν τον κρατικό συνδικαλισμό και διασυνδέονται με τον αναρχισμό και την τρομοκρατία. Οι κοινωνικές τους αναλύσεις μαρτυρούν το βλέμμα του 19ου αιώνα για την «άγρια εκμετάλλευση εκ μέρους του κεφαλαίου» με τη διαφορά ότι, καθώς η εργατική τάξη έχει μειωθεί ποσοτικά και αναρριχηθεί οικονομικά, τα ακροαριστερά κόμματα εκφράζουν πλέον τις ανάγκες της νεολαίας -που έχει διαπαιδαγωγηθεί σε περιβάλλον αριστερής πολιτιστικής ηγεμονίας- καθώς και των αλλοδαπών, των μουσουλμάνων και του κοινωνικού περιθωρίου στο οποίο δείχνουν συμπάθεια θεωρώντας το έγκλημα παραπροϊόν του καπιταλισμού και τον εγκληματία θύμα του.

Εξάλλου, τα ευρωπαϊκά αριστερά κόμματα μοιράζονται την εχθρότητα για την ενωμένη Ευρώπη, πράγμα που τα φέρνει αντιμέτωπα με τη σοσιαλδημοκρατία η οποία πρωτοστάτησε στη θεμελίωσή της. Η υπονομευτική στάση του Εργατικού Κόμματος στο Brexit εκφράζει όλα τα αριστερά κόμματα τα οποία θα έκαναν το ίδιο αν βρίσκονταν στη θέση του. Όπως το φιλελεύθερο New Labour, έγινε, τρόπον τινά, Old Labour, μέρος της ευρωπαϊκής αριστεράς έγινε ακροαριστερά, Old Left – πολύ «old».

Η στρατηγική της άκρας αριστεράς ήταν πάντοτε η όξυνση και η εκμετάλλευση της δυσαρέσκειας. Με την προπαγάνδα της επιδεινώνει δυσάρεστες καταστάσεις και ενθαρρύνει κινήματα διαμαρτυρίας χωρίς να προτείνει ρεαλιστικές λύσεις. Σ’ αυτή τη στρατηγική λαϊκισμού-αγανάκτησης προστέθηκε, σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, η ακροαριστερή αντίληψη για την «αστική γνώση» -η περιφρόνησή της- και για τις ελίτ, τις οποίες η ακροαριστερά θεωρεί διεφθαρμένες όπως ακριβώς τις θεωρούν οι φασίστες κάθε αποχρώσεως. Τέλος, στο κίνημα της διαμαρτυρίας εντάσσεται το αντιφασιστικό κίνημα το οποίο βασίζεται στη φαντασίωση της επιστροφής του μαύρου φασισμού, ενώ θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε περί της επιστροφής του κόκκινου: διατυπώνονται φασιστοειδείς διεκδικήσεις για την ελευθερία του λόγου, της έκφρασης και της θρησκείας. Όλες οι συνιστώσες «αντί» της άκρας αριστεράς (αντιαποικιοκρατία, αντιρατσισμός κτλ) και «φοβίας» (ομοφοβία, ισλαμοφοβία κτλ) συντηρούν με τεχνητό και κραυγαλέο τρόπο διάφορα ιστορικά κατάλοιπα.

Η κεντροαριστερά αργοπεθαίνει επειδή ολοκλήρωσε τον στόχο της. Την αντικαθιστά η ακροαριστερά παίζοντας τον ρόλο του σωτήρα του κράτους προνοίας που, κατά τη γνώμη της, κινδυνεύει από τις συντηρητικές δυνάμεις, όχι από τις ίδιες του τις δομικές σπατάλες. Στην πραγματικότητα, η ακροαριστερά αποτελεί προσβολή για τους παλαιότερους αριστερούς αγωνιστές της αριστεράς που ζούσαν κάτω από πολύ δυσκολότερες συνθήκες: η άνοδός της δεν είναι θλιβερή μόνο επειδή οι εξτρεμιστές βλάπτουν εξ ορισμού τις κοινωνίες, αλλά και επειδή υποβαθμίζει τον δημόσιο διάλογο σε πρωτοφανή χυδαιότητα διαπαιδαγωγώντας νέους ανθρώπους με τέτοιο τρόπο ώστε τους καταδικάζει στην αποτυχία και στη μιζέρια. Αν και συχνά η παραδοσιακή αριστερά πρότεινε λανθασμένες λύσεις, η κοινωνική της ανάλυση είχε κάποια λογική· η σημερινή ακροαριστερά προτείνει λανθασμένες λύσεις στη βάση μιας κοινωνικής ανάλυσης που δεν έχει λογική· που είναι αβαθής, αναχρονιστική και ανέντιμη.