Πολλές συγγνώμες για τη δημοκρατία

Η εσπευσμένη ανάκληση μιας βιαστικής απόφασης για lockdown την περίοδο του Πάσχα από την καγκελάριο της Γερμανίας, Ανγκελα Μέρκελ, προκάλεσε έκπληξη, αν όχι σοκ, δεδομένης της αέναης πραότητάς της.

Η Μέρκελ είχε ωστόσο δίκιο να αλλάξει ρότα. Το προτεινόμενο μέτρο, που συμφωνήθηκε στη διάρκεια μιας μακράς νυχτερινής διάσκεψης με τους πρωθυπουργούς των κρατιδίων, θα είχε οδηγήσει στη διακοπή λειτουργίας ζωτικών εφοδιαστικών αλυσίδων και θα είχε προκαλέσει χάος στα καταστήματα τροφίμων εν όψει του ξαφνικού λουκέτου. Η κίνηση αυτή ίσως δεν είχε κοστίσει μόνο χρήματα, αλλά και ανθρώπινες ζωές.

Σε ολόκληρο τον πλανήτη, η πανδημία έχει αποκαλύψει τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατίες όταν καλούνται να ανταποκριθούν σε περίπλοκες και ταχέως μεταβαλλόμενες καταστάσεις. Οταν οι κυβερνήσεις είναι υποχρεωμένες να λάβουν τόσο πολλές αποφάσεις, ορισμένες από αυτές αναπόφευκτα θα φαίνονται άδικες, λανθασμένες ή και τα δύο.

Οι αποφάσεις σχετικά με τους ταξιδιωτικούς περιορισμούς, τα περιοριστικά μέτρα ή την ιεράρχηση στους εμβολιασμούς είναι καταδικασμένες να περιλαμβάνουν κάποιον βαθμό αυθαιρεσίας. Για παράδειγμα, όλοι συμφωνούν ότι οι εργαζόμενοι σε ζωτικούς κλάδους πρέπει να εξαιρούνται από τα lockdowns, όμως δεν έχουν όλοι την ίδια άποψη για το πώς πρέπει να ορίζεται η έννοια «ζωτικός».

Οι ταξιδιωτικές πολιτικές, επίσης, μπορεί να προκαλέσουν τους δικούς τους παραλογισμούς, ειδικά όταν γίνονται εξαιρέσεις για τους έχοντες επιρροή και καλές διασυνδέσεις. Οι εμβολιασμοί δε μπορεί να αποδειχθούν ακόμα πιο προβληματικοί.

Το πρωταρχικό ερώτημα λοιπόν είναι πώς πρέπει να λαμβάνονται τέτοιου είδους αποφάσεις. Μήπως θα πρέπει οι άνθρωποι να ψηφίζουν ή να συμμετέχουν σε σχετικές δημοσκοπήσεις; Μια τέτοια προσέγγιση θα κατάφερνε απλώς να κινητοποιήσει μια δημογραφική ομάδα απέναντι σε μια άλλη, επειδή ο καθένας θα ψήφιζε με βάση τα δικά του συμφέροντα.

Εξίσου δύσκολο είναι να εκτιμηθούν γρήγορα τα περίπλοκα επιστημονικά δεδομένα, ειδικά όταν ασκείται τόσο μεγάλη πίεση για την ανάπτυξη και διάθεση ασφαλών και αποτελεσματικών εμβολίων, το ταχύτερο δυνατόν. Οι δημοκρατικές κυβερνήσεις, επίσης, επωμίζονται το επιπρόσθετο βάρος που προέρχεται από τα λάθη του παρελθόντος.

Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Ωστόσο η κρίση της COVID-19 μπορεί να μας προσφέρει δύο γενικά μαθήματα: Πρώτον, όσο περισσότερο το σύστημα βασίζεται σε κανόνες τόσο πιο αποτελεσματικά μπορεί να διαχειριστεί τις κριτικές. Τα lockdowns που υπαγορεύονται από σαφή και προκαθορισμένα κριτήρια είναι ένας ξεκάθαρος δρόμος για να προχωρήσει κανείς, έτσι ώστε να ελέγξει όχι μόνο τον ιό αλλά και τις επικρίσεις και τον κυνισμό που θα προκληθούν.

Δεύτερον, το πρόβλημα της έλλειψης εμβολίων και της άδικης κατανομής τους μπορεί προφανώς να αντιμετωπιστεί με την παραγωγή όσο το δυνατόν περισσότερων δόσεων. Η αφθονία φέρνει μαζί της την υπομονή – και λιγότερη μνησικακία προς τις τάξεις εκείνων που διασφαλίζουν πρόσβαση πιο νωρίς.

Είναι γεγονός ότι τα κράτη δεν μπορούν να παράγουν υπομονή από μόνα τους. Aλλωστε, το θαύμα της ταχείας ανάπτυξης των εμβολίων οφείλεται στον σημαντικό αριθμό εταιρειών που εμπλέκονται σε μια ανταγωνιστική διαδικασία, με προφανείς επιδιώξεις και κίνητρα. Aλλες επικέντρωσαν στην παραγωγή αντι-ιικών φαρμάκων και ουδείς γνώριζε ποια θα πετύχαινε και ποια θα οδηγούνταν σε αδιέξοδο. Κανείς δε εκ των κυβερνώντων οι οποίοι καταστρώνουν σχέδια δεν θα μπορούσε να λάβει τις ορθές αποφάσεις ακολουθώντας μόνο τη διαίσθησή του, με τις γνώσεις που ήταν διαθέσιμες εξαρχής.

Σε κάθε περίπτωση, όσο πιο στενή είναι η προσκόλληση στις αρχές τόσο μικρότερη ανάγκη υπάρχει για φρενήρεις νυχτερινές πολιτικές συζητήσεις – ή για απολογίες.

Ο Χάρολντ Τζέιμς είναι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνούς Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον. Ειδικεύεται στην ιστορία της Γερμανίας και στην ευρωπαϊκή οικονομική ιστορία.