Μπροστά σε ένα πολιτικό παράδοξο

Απέναντι στα πολλαπλά και πολύπλοκα μέτωπα που έχει ανοίξει η Αγκυρα τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό, η μεγαλύτερη πρόκληση για τον Ταγίπ Ερντογάν είναι η ίδια η τουρκική κοινωνία. Μια κοινωνία η οποία άλλαξε θεαματικά τα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια, με τις βαθιές αλλαγές να οφείλονται στη διακυβέρνηση του ΑΚΡ, και η οποία εξακολουθεί να αλλάζει τόσο πολύ ώστε να μοιάζει με άμμο που γλιστράει ανάμεσα από τα δάχτυλα του τούρκου προέδρου. Γιατί όλα σήμερα δείχνουν ότι ένα πολύ σημαντικό μέρος της τουρκικής κοινωνίας δεν ακολουθεί ούτε τα βήματα ούτε τις επιταγές του Ταγίπ Ερντογάν και αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με τις εξασθένηση των ποσοστών της δημοτικότητάς του και του κόμματός του λόγω της οικονομικής κατάστασης.

Οι προκλήσεις για τον τούρκο πρόεδρο έρχονται από εκεί που ίσως λίγοι, ακόμα ούτε και ο ίδιος, θα περίμεναν. Διότι είναι προκλήσεις από την καρδιά δυο ομάδων οι οποίες ήταν παραδοσιακοί υποστηρικτές του τούρκου προέδρου και του ΑΚΡ και οι οποίες διαμορφώθηκαν όπως είναι σήμερα χάρη στον τούρκο πρόεδρο και το ΑΚΡ: Οι «ανήσυχοι συντηρητικοί» και οι «γενιές Ζ και Υ».

O όρος «ανήσυχοι συντηρητικοί» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον δημοσκόπο και αναλυτή Cak Selcuki, ο οποίος εκτιμά ότι σήμερα η ομάδα αυτή αποτελεί περίπου το 15% του εκλογικού σώματος. Πρόκειται για μια κοινωνική ομάδα που χαρακτηρίζεται από μια νέα αστική κουλτούρα, από υψηλά επίπεδα μόρφωσης και εισοδημάτων και από ένα ευρύτερο ιδεολογικό πλαίσιο το οποίο αντλεί τη νομιμοποίησή του από τις μουσουλμανικές και συντηρητικές αξίες. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν πρόκειται για μια ομάδα η οποία έχει ουσιαστικά ενστερνιστεί τη νεοτερικότητα και ένα δυτικότροπο στυλ ζωής. Το αντίθετο, η ομάδα αυτή προβαίνει διαρκώς σε μια επαν-οικειοποίηση του δυτικού τρόπου ζωής μέσω μιας «μεταποίησής» της με ισλαμικά σύμβολα και αφηγήματα, οδεύοντας ωστόσο πάντα σε έναν δρόμο εκσυγχρονισμού.

Η αργή αλλά σταθερή «αιμορραγία» των ποσοστών του ΑΚΡ και το εντυπωσιακό για τα τουρκικά χρονικά ποσοστό αναποφάσιστων, το οποίο, σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες δημοσκοπήσεις, βρίσκεται περίπου στο 15-17% εκτιμάται ότι οφείλονται στη δυναμική απομάκρυνσης των «ανήσυχων συντηρητικών» του ΑΚΡ.

Μαζί με αυτούς, οι «γενιές Ζ και Υ», δηλαδή οι νέοι οι οποίοι γεννήθηκαν λίγο μετά και λίγο πριν από το 2000, απομακρύνονται και αυτές από το ΑΚΡ και τον τούρκο πρόεδρο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις ερευνητών, στην επόμενη εκλογική αναμέτρηση το 2023, οι νέες αυτές γενιές θα αποτελέσουν σχεδόν 7 εκατομμύρια ψηφοφόρων. Ενώ, σύμφωνα με την πρόσφατη μελέτη της έγκριτης εταιρείας δημοσκοπήσεων Gezici Araştırma Merkezi, μόνο το 24,6% της γενιάς Ζ και μόνο το 28,75% της γενιάς Υ, εκτιμάται ότι θα ψηφίσει τη συμμαχία του ΑΚΡ με το Κόμμα της Εθνικιστικής Δράσης (ΜΗΡ). Ερευνες των τελευταίων ετών καταδεικνύουν επίσης ότι η πλειονότητα των νέων αυτών γενεών είναι απογοητευμένη από τις πολιτικές του ΑΚΡ ενώ κρατούν μεγάλες αποστάσεις από τις προσπάθειες του τούρκου προέδρου να δημιουργήσει μια «ευσεβή γενιά» προσηλωμένη σε συντηρητικές ισλαμικές αξίες και συμπεριφορές.

Συνεπώς σήμερα, ο Ταγίπ Ερντογάν καλείται να διαχειριστεί ένα πολιτικό παράδοξο, που είναι ταυτόχρονα και μια κοινωνιολογική λογική: Την ωρίμανση και τον εκσυγχρονισμό δύο ομάδων οι οποίες ωριμάζουν και εκσυγχρονίζονται χάρη στον ίδιο.

Ο Ευάγγελος Αρεταίος είναι επιστημονικός συνεργάτης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ), ερευνητής της Διπλωματικής Ακαδημίας του Πανεπιστημίου Λευκωσίας, συν-συγγραφέας με τον Γιώργο Αγγελετόπουλο του βιβλίου «Τουρκία: Το τρένο του μεγάλου εκσυγχρονισμού», εκδ. Παπαδόπουλος.