Πού πας παλικάρι ωραίο σαν μύθος…

Την Ιστορία τη γράφουν οι νικητές, τους θρύλους τους δημιουργεί ο λαός, οι συγγραφείς επινοούν. Βέβαιος είναι μονάχα ο θάνατος.

Ο Καραϊσκάκης σκοτώθηκε νωρίς. Οσο ήταν ακόμη εν ζωή χλευάστηκε, λοιδορήθηκε, συκοφαντήθηκε, μισήθηκε. Αλλά και αγαπήθηκε από τον απλό λαό και τον στρατό όσο κανείς άλλος. Μετά τον θάνατό του και μέχρι σήμερα έγινε θρύλος, έγινε τραγούδι, παραμύθι. Ενας ήρωας που, σύμφωνα με τον Θεόφιλο, ήταν «δυο φορές πιο τρανός απ’ τον Αη Γιώργη».

Σε μένα εμφανίστηκε εντελώς απρόσμενα και αιφνίδια μπροστά μου όχι όπως τον ήξερα μέχρι τώρα από τα επίσημα βιβλία της Ιστορίας, αλλά σαν ένας από μηχανής «συγγενής».

Οταν πριν από μερικά χρόνια διάβαζα το εξαιρετικό ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ του Αντώνη Α. Αντωνίου, σκόνταψα κατά τύχη πάνω στον βίο ενός αγωνιστή του 1821, του Μήτρου Αγραφιώτη.

Αυτό δεν θα είχε καμιά ιδιαίτερη σημασία, αν τον παππού της μητέρας μου δεν τον έλεγαν κι αυτόν Μήτρο Αγραφιώτη, άρα ο εν λόγω αγωνιστής ήταν ο προπάππος της. Οσο λοιπόν διάβαζα και μάθαινα για τον εν λόγω μακρινό πρόγονο, τόσο το ξάφνιασμα μεγάλωνε. Γιατί, από την ηλικία των δεκαοκτώ ετών, τον Μήτρο τον πήρε μαζί του στον πόλεμο ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, ήταν το δεξί του χέρι και, όχι μόνον αυτό, του εμπιστεύτηκε το ταμείο του, ενώ στη διαθήκη του τον ορίζει ως έναν από τους εκτελεστές της, κληροδοτώντας τον μάλιστα και με κάποιες χιλιάδες γρόσια.

Η απορία μου, εκεί απ’ όπου δηλαδή ξεκίνησαν όλα, ήταν για το ποια μπορεί να ήταν η σχέση, μυστική και βαθύτερη, ανάμεσα στον 18χρονο και τον Καραϊσκάκη, πώς δικαιολογείται η τόση συμπάθεια, η τόση εμπιστοσύνη;

Για να απαντήσω στο ερώτημα, με τον τρόπο της λογοτεχνίας βέβαια, έπρεπε πρώτα απ’ όλα να ανασυστήσω με ιστορική πιστότητα τον βίο του Καραϊσκάκη. Ετσι, στο βιβλίο ξεδιπλώνεται αφενός η πορεία της ζωής αυτού του κορυφαίου αγωνιστή της Επανάστασης και αφετέρου το χρονικό της οικογένειας του Μήτρου Αγραφιώτη, μέχρι που στο τέλος θα συγκλίνουν και οι δύο στη ζωή του αφηγητή, απ’ την παιδική του ακόμη ηλικία, τη δεκαετία του ’60, έως και σήμερα, όταν πια αποφασίζει να διηγηθεί με μυθιστορηματικό τρόπο την ιστορία της δικής του οικογένειας, με όλες τις φανερές και αδήλωτες πτυχές της.

Για να συνθέσω το μυθιστόρημα, χρειάστηκε έρευνα και μελέτη πάνω από τρία χρόνια: Εθνική Βιβλιοθήκη, Γεννάδειος, παλαιοβιβλιοπωλεία, ταξίδια στους τόπους που σχετίζονται με τη ζωή και τη δράση τόσο του Καραϊσκάκη όσο και του Αγραφιώτη, προφορικές και γραπτές μαρτυρίες… Ξεχωριστή συγκίνηση ένιωσα όταν κάποια στιγμή κράτησα στα χέρια μου τη διαθήκη του στο Μουσείο Μπενάκη. Απ’ όλο αυτό το πραγματολογικό υλικό που συγκέντρωσα έπρεπε να κρατήσω μονάχα ό,τι απαιτούσε η μυθιστορηματική αφήγηση και παράλληλα να αποκλείσω ό,τι θα με οδηγούσε στη μονογραφία ενός κλασικότροπου ιστορικού μυθιστορήματος.

Ο Μήτρος Αγραφιώτης είναι μια τυπική περίπτωση απλού αγωνιστή, που ναι μεν δεν σκοτώθηκε στον πόλεμο, αλλά τα κατοπινά χρόνια, μέχρι το 1866 όταν θα πεθάνει στη Χαλκίδα, τα έζησε όπως και χιλιάδες άλλοι αγωνιστές σαν ένας παραγκωνισμένος και πάμφτωχος αγωνιστής του ΄21. Ωστόσο, κεντρική φιγούρα του μυθιστορήματος παραμένει και δεσπόζει ο Καραϊσκάκης. Αλλά ένας Καραϊσκάκης γήινος, ντυμένος με τα λάθη και τις αδυναμίες, τα σφάλματα και τις αμαρτίες του.

Η αρχή της πολεμικής του δράσης χαρακτηρίζεται από την αγωνιώδη προσπάθεια να κάνει δικό του το αρματολίκι των Αγράφων. Κάτι τέτοιο όμως ήταν ανέφικτο, καθώς πήγαινε με κληρονομικό άγραφο δίκαιο από πατέρα σε γιο, και ο Καραϊσκάκης, όπως όλοι ξέρουμε, πατέρα δεν είχε γνωρίσει. Πολλές μαρτυρίες φανερώνουν έναν πρώιμο Καραϊσκάκη άγριο και αδίστακτο, τις περισσότερες φορές απέναντι στους ομοφύλους του. Παρόμοια η δράση του και κατά τη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων. Και εδώ είναι ένας μανιασμένος πολεμιστής, που πράττει τα ανίερα και τα ανόσια κατά την εισβολή των Ρουμελιωτών στον Μοριά. Εκείνο όμως που με ενδιέφερε, που ενδιέφερε δηλαδή την αφήγηση, είναι πώς κατόρθωσε να κατανικήσει την ερεβώδη πλευρά του εαυτού του και, από ένας οπλαρχηγός με διφορούμενη αρχικά στάση, μια διαβολική λίγο πολύ φυσιογνωμία, όπως σωστά τον χαρακτήρισε ένας υδραίος οπλαρχηγός, να μεταμορφωθεί σ΄ αυτόν που όλοι θαυμάζουμε: έναν στρατηγό με ευφυΐα, οξυδερκή πολεμικό νου και, κυρίως, με πνεύμα αυτοθυσίας. Εναν αγωνιστή του ΄21, που όλοι οι Ελληνες και των προηγούμενων χρόνων αλλά και στις μέρες μας πίνουμε νερό στ΄ όνομά του.

Ισως να μην υπάρχει καλύτερη μνημόσυνη αποκατάσταση της μοναδικότητας του ωραίου «γύφτου», από την απάντηση που έδωσε ο Κασομούλης στον οπλαρχηγό Νίκο Κοντογιάννη, όταν αυτός πήγε και τον συνάντησε, μηχανορραφώντας εις βάρος του «γιου της καλογριάς» τις κρίσιμες μέρες της πολιορκίας της Ακρόπολης, λίγο προτού ο Καραϊσκάκης σκοτωθεί στο Φάληρο, ακολουθήσει το μακελειό στον Ανάλατο και η Αθήνα περιέλθει εξ’ ολοκλήρου στα χέρια των Τούρκων:

«Αφησέ με, Καπετάν Νικολάκη, διότι αρκετά διέτριψα μελετών τον χαρακτήρα όλων των οπλαρχηγών μας, καθώς και συ τους γνωρίζεις, ειλικρινέστερον όμως δεν είδα. Διά τούτο, ας υπηρετούμεν με την προθυμίαν όλην υπό τας διαταγάς του να κάμωμεν δουλειάν. Αυτός ούτε παιδιά μεγάλα, ούτε συγγενείς έχει να διαδώση την δόξαν του, είναι μόνος του. Μούλος, ξεμούλος, αυτός είναι δι’ ημάς όστις θα μας δείξη τον πόλεμον και την αληθήν δόξαν. Διότι από το μηδέν, χωρίς πολιτικόν κόμμα, χωρίς τίποτες, αλλά μόνον με την παληκαργιάν του και ειλικρινήν αφοσίωσιν εις το Εθνος – μ’ όλα τα κυνηγήματα οπού τον εκάμαμεν, καθώς ηξεύρεις, όλοι – έφθασεν έως αυτού, οπού ούτε έφθασεν άλλος, ούτε θα φθάση».

Αλήθεια, πόσοι πολιτικοί και στρατιωτικοί της νεότερης Ελλάδας θα μπορούσαν να καυχηθούν ότι το ήθος τους το κοσμούν τέτοιες αρετές;

Ο Κώστας Ακρίβος είναι συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το μυθιστόρημά του «Πότε διάβολος πότε άγγελος» (Μεταίχμιο), εμπνευσμένο από τη ζωή του Γ. Καραϊσκάκη και την «κληρονομιά του ’21».