Να οικοδομήσουμε μια συμμαχία δημοκρατιών εκ βάθρων

Παντού στον κόσμο, η δημοκρατία βρίσκεται σε υποχώρηση. Η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στους περιορισμούς που έχουν επιβληθεί λόγω πανδημίας, επειδή οι δείκτες του EIU βρίσκονται σε ελεύθερη πτώση από το 2015. Ετσι, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ο Τζο Μπάιντεν, στην πρώτη του ομιλία για την εξωτερική πολιτική ως πρόεδρος των ΗΠΑ, επαναβεβαίωσε την πρόθεσή του να οργανώσει μια Διάσκεψη για τη Δημοκρατία, στην αρχή της θητείας του.

Η περιγραφή και η διάρθρωση αυτών των προτάσεων δεν έχουν καθοριστεί ακόμη, όμως η ουσία τους δεν είναι καινούρια. Οταν ο Τζον Μακέιν τέθηκε αντιμέτωπος με τον Μπαράκ Ομπάμα το 2008, υποστήριξε την ίδρυση μιας Λίγκας των Δημοκρατιών στην οποία θα συμμετείχαν περισσότερες από 100 χώρες. Για την ακρίβεια, όταν ο Μακέιν παρουσίασε την ιδέα του, μια ανάλογη (αν και πιο περιορισμένη) συμμαχία υπήρχε από το 2000, όταν Ηνωμένες Πολιτείες και Πολωνία ηγήθηκαν της ίδρυσης της Κοινότητας των Δημοκρατιών (CoD).

Η Διάσκεψη για τη Δημοκρατία του Μπάιντεν θα αντιμετωπίσει τα ίδια ερωτήματα που καθήλωσαν ανάλογες προσπάθειες: ποιοι, πώς και γιατί. Η πρώτη άβολη πραγματικότητα την οποία οι ΗΠΑ καλούνται να διαχειριστούν είναι ότι, αν και διατηρούν το μεγαλύτερο μέρος του ειδικού βάρους τους στη διεθνή σκηνή, η φήμη τους ως ακρογωνιαίου λίθου της δημοκρατίας έχει δεχθεί ορισμένα ισχυρά πλήγματα. Είναι προφανές ότι η χώρα διέρχεται μια περίοδο σοβαρής θεσμικής και κοινωνικής κρίσης, που οφείλεται κυρίως στις παραβάσεις στις οποίες υπέπεσε η κυβέρνηση Τραμπ, με συμμέτοχο το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Η έλευση του Μπάιντεν πρόσφερε μια μεγάλη ανακούφιση, όμως η συμφιλιωτική του προσέγγιση δεν θα αποδώσει καρπούς μέσα σε μία νύχτα.

Πέρα από τα εσωτερικά θέματα των ΗΠΑ, όμως, ποιες άλλες χώρες θα προσκαλούνταν στη σύνοδο; Η πρόσκληση προς πάρα πολλές θα καθιστούσε την επίτευξη συναίνεσης πιο δύσκολη, ενώ η συμπερίληψη πολύ λίγων θα οδηγούσε σε μη παραγωγικές αλληλεπικαλύψεις με υπάρχοντα φόρα, όπως η G7. Επιπλέον, το να προσκληθούν κάποιες κυβερνήσεις που διαθέτουν αμφισβητήσιμα δημοκρατικά διαπιστευτήρια θα συνέβαλε στο να ξεπλυθούν οι πρακτικές τους, ενώ ο αποκλεισμός τους θα μπορούσε να προκαλέσει διπλωματικές κρίσεις και θα ήταν αντιπαραγωγικός από στρατηγικής σκοπιάς.

Μένει να διαπιστώσουμε εάν ο Μπάιντεν θα επιλέξει μια και μοναδική σύνοδο ή μια πιο μόνιμη μορφή συμμαχίας – η οποία, ενδεχομένως, θα λάβει και θεσμική μορφή. Η πρώτη επιλογή θα είναι καθαρά συμβολική και ουσιαστικά δεν θα αξίζει την προσπάθεια. Η δεύτερη θα ερχόταν αντιμέτωπη με τις επιταγές μιας πολυπολικής τάξης πραγμάτων, στο πλαίσιο της οποίας οι οικονομικοί δεσμοί και η γειτνίαση διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο.

Το να έχουν κάποιες χώρες το ίδιο πολιτικό σύστημα δεν συνεπάγεται ότι έχουν και τα ίδια συμφέροντα και προτεραιότητες και έτσι, το να προσδώσει κανείς σε μια συμμαχία δημοκρατιών ένα σαφές, ουσιαστικό και διαρκές αντικείμενο είναι πρακτικά αδύνατο. Διότι όταν η ρεάλπολιτικ εισέλθει στη σκηνή (για παράδειγμα, σε ζητήματα εμπορίου), η συμμαχία θα απαξιωθεί.

Τέλος, παρά το γεγονός ότι μια Διάσκεψη για τη Δημοκρατία θα μπορούσε να παρουσιαστεί με θετικό και όχι με τιμωρητικό τρόπο, αναμφίβολα μπορεί να μεταφραστεί ως μια προσπάθεια να χαραχθεί μια βαθιά διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις δημοκρατίες και τα αυταρχικά καθεστώτα. Η τοποθέτηση μιας τέτοιας διαχωριστικής γραμμής στο επίκεντρο των διεθνών σχέσεων ισοδυναμεί με το ρίσκο να πυροδοτήσουμε αυτό που μπορούμε ακόμη να αποφύγουμε: Ενα ψυχρό πόλεμο, αυτή τη φορά ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα.

Παρ’ όλα αυτά, το να αναγνωρίσουμε τα μειονεκτήματα της πρότασης Μπάιντεν, δεν σημαίνει πως θα πρέπει να παραιτηθούμε απέναντι στην υποχώρηση της δημοκρατίας παγκοσμίως. Οι δημοκρατικές χώρες μπορούν να αξιοποιήσουν άλλα, ήδη υπάρχοντα πλαίσια για να επιτύχουν ένα πιο αποδοτικό διάλογο. Οι δημοκρατίες, επίσης, μπορούν να επιβάλουν εκ νέου την ηθική τους ηγεμονία παίρνοντας αποστάσεις από τα παραπτώματα αυταρχικών καθεστώτων, όπως έκανε ήδη ο Μπάιντεν αίροντας τη στήριξη των ΗΠΑ στην επίθεση της Σαουδικής Αραβίας στην Υεμένη.

Εάν κάτι έχει καταστεί σαφές, είναι ότι η δημοκρατία δεν εξαφανίζεται συνήθως από τη μία στιγμή στην άλλη. Συχνά, διαβρώνεται λίγο-λίγο, μέρα με την ημέρα, σχεδόν χωρίς να το συνειδητοποιεί κανείς. Προκειμένου να την ανοικοδομήσουμε, μια προσέγγιση βήμα-βήμα – αντί για μεγάλες παγκοσμίων διαστάσεων πρωτοβουλίες – ίσως αποδειχθεί πιο αποτελεσματική.

Ο Χαβιέρ Σολάνα, πρώην ύπατος αρμοστής της ΕΕ για θέματα εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας, ΓΓ του ΝΑΤΟ και υπουργός Εξωτερικών της Ισπανίας, είναι σήμερα πρόεδρος του EsadeGeo – Κέντρο για την Παγκόσμια Οικονομία και Γεωπολιτική – καθώς και διακεκριμένος συνεργάτης του ινστιτούτου Brookings