«Το θύμα που μετατρέπει την κόλαση σε λέξεις»

Με αφορμή τις τελευταίες καταγγελίες φαίνεται να επανέρχεται δριμύτερο το θέμα  των παρενοχλήσεων, κακοποιήσεων και βιασμών ανηλίκων και ενηλίκων. Μακάρι να γίνει και ουσιωδέστερο. Είναι μια κρίσιμη στιγμή για να φανεί αν αυτά τα τόσο σημαντικά ζητήματα θα οδηγήσουν σε κάποιας μορφής κάθαρση (και τιμωρία όπου αποφανθεί η Δικαιοσύνη) και δημιουργία πλαισίου στον καλλιτεχνικό και όχι μόνον χώρο ή θα βυθιστούν σε ένα βούρκο φημών και ανώδυνης «λαϊκής κατακραυγής», που θα υποκαταστήσει – τύποις – τη Δικαιοσύνη και θα καταλαγιάσει μέσα στο επόμενο διάστημα.

Πάνω από όλα υπάρχει η πλευρά των θυμάτων. Των θυμάτων που σιώπησαν, που μίλησαν, που ψέλλισαν, που φέρουν το τραύμα ή τη ρωγμή ή την απόγνωση (ανάλογα με την ιδιοσυστασία του καθενός) και που προσπαθούν να ισορροπήσουν απέναντι στον εαυτό τους, στους δικούς τους και συγχρόνως να αντιμετωπίσουν τον θύτη ή το αδηφάγο πλήθος, που μοιάζει να ενδιαφέρεται για περισσότερες «πικάντικες λεπτομέρειες» παρά για στήριξη. Ακόμα και η απαίτηση για τιμωρία συχνά συνοδεύεται από ιαχές να υποστούν οι θύτες (στη φυλακή ή όχι) όσα προκάλεσαν στα θύματα… Κι έτσι πια οι μεγαλοι χαμένοι θα είναι τα θύματα και το Κράτος Δικαίου.

Μια συχνή ερώτηση, αφελής ή και κακοήθως υπαινικτική, που  διαπερνά μερίδες της κοινωνίας είναι το «μα γιατί μιλούν τώρα, μετά από τόσα χρονια». Η απάντηση πρέπει να είναι απόλυτη χωρίς ίχνος αμφιβολίας. Eπειδή τώρα βρήκαν το θάρρος και τη δύναμη κι επειδή η κόλαση της κακοποίησης δεν είναι ρομαντικο αφήγημα, αλλά απαιτεί τόλμη, σχετική έστω απενοχοποίηση, στήριξη από το οικείο περιβάλλον και μετατροπή του άρρητου φόβου σε μίλημα θαρραλέο ή και τρεμάμενο… Είναι η απόπειρα   επανασυγκρότησης του κατακερματισμένου και κακοποιημένου σώματος.

Θα είχε ίσως ενδιαφέρον μια ιστορική παραπομπή, πάντα κατά σχετική αναλογία, για εκείνους που επιβίωσαν από τα στρατόπεδα. Πολλοί δεν μίλησαν λόγω της ενοχής της επιβίωσης (για να επιβιώσουν κάτι κακό θα είχαν κάνει, το ανάλογο δηλαδή του μην είχα προκαλέσει κι εγώ τον θύτη του κακοποιημένου θύματος) λόγω του ότι δεν θα τους πίστευαν, λόγω του ότι η εξομολόγηση επαναφέρει στη μνήμη και απωθημένα στη λήθη ανατριχιαστικά συμβάντα. Και μερικοί παρότι μίλησαν και έγιναν και οδηγοί του «Ποτέ ξανά» δεν άντεξαν μέχρι τέλους.

ΣΤΑΔΙΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ. Οι  ψυχικές διαδικασίες ενός θύματος κακοποίησης είναι ποικίλες και πολλαπλών λεπτών αποχρώσεων, που διαφέρουν από άτομο σε άτομο. Μετά το αρχικό μούδιασμα και την ασύνειδη προσπάθεια απώθησης του συμβάντος για την αποφυγή του κινδύνου ψυχικής  κατάρρευσης απαιτείται διαφορετικό χρονικό διάστημα επεξεργασίας της θλίψης, του θυμού, της ενοχής, της επαναδιαπραγμάτευσης με τον εαυτό και ανάλογα και με το οικείο  και εργασιακό περιβάλλον της ανάδειξης του συμβάντος.

Εκεί υπάρχει η δυνατότητα να υπεισέλθει η υποστηρικτική  ψυχοθεραπεία, υπό την προϋπόθεση πως αυτή θα ζητηθεί από το θύμα, όπου με πολλή υπομονή, ψυχραιμία και ενσυναίσθηση, ίσως αποτελέσει  ένα ασφαλες πλαίσιο   αντιμετώπισης από το θύμα του χαίνοντος τραύματος. Ομως όλα αυτά ποτέ με πίεση ή υποδείξεις  προς την πλευρά του θύματος να μιλήσει, ενώ δεν αισθανεται έτοιμο.

Η υποστηρικτική ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να έχει ως σκοπό την καταγγελία, γιατί υπάρχει περίπτωση το θύμα να ενοχοποιηθεί περισσότερο αν αδυνατεί να το πράξει. Δεν έχει εισαγγελικό χαρακτήρα, αλλά χαρακτήρα επανασυγκρότησης του τρωθέντος υποκειμένου. Η πιθανή και ασφαλής επανασυγκρότηση  είναι αυτή που θα οδηγήσει το θύμα στο να μετατρέψει σε λέξεις την κόλασή του και εκεί η ψυχοθεραπεία συμπαρίσταται και ενισχύει.

Το παρόν κείμενο επέλεξε να μην  ασχοληθεί με τις ανατριχιαστικές κακοποιήσεις παιδιών, γιατί αποτελούν ένα σημαντικότατο ξεχωριστό κεφάλαιο, ιδιαίτερα ευαίσθητο, που απαιτεί μια πλήρη πολυπαραγοντική διαδικασία  αντιμετώπισης.

Στο μέσον μιας πρωτοφανούς παγκόσμιας πανδημίας, που οι ζωές όλων κινδυνευουν από έναν αόρατο, αλλά τόσο υπαρκτό ιό, η κοινωνία υποχρεούται χωρίς υπερβολές, χωρίς κραυγές και λαϊκά δικαστήρια να δείξει πως οι εκφάνσεις της ζωής που  συγκροτούν τον άνθρωπο πέραν και πάνω της βιολογικής μονάδας, είναι παρούσες.

Η στήριξη του ανθρώπου με σταθερότητα, αγάπη και ενσυναίσθηση, στο κατακερματισμένο σώμα που ανασταίνεται σε μια αγωνιώδη προσπάθεια να ξαναβρεί το νήμα της ζωής του είναι η ουσιωδέστερη απόδειξη πολιτισμού.

«Αν χέρι συμπονετικό δε μας τις γιάνει,

αν λόγος συμπονετικός δεν μας τις γλυκάνει,

λόγος παρήγορος, που ξέρει, απαλός,

τα τραύματα αφορμίζουν.

Περνάει καιρός και κλείνουν,

γιατί πρέπει να ζήσουμε.

Ομως σημάδια αφήνουνε,

ουλές, που φαίνονται άσχημες, βαθιές.

Οι αληθινές μορφές είναι τυραννισμένες»

(Ζωή Καρέλλη)

Υ.Γ.: Αξίζει να ξαναδούμε το αριστούργημα του Τόμας Βίντεμπεργκ «Οικογενειακή Γιορτή» του 1998

Ο Σπύρος Σούρλας είναι ψυχίατρος – ψυχοθεραπευτής