«Δεν ξεχνούν παρά τα χρόνια που πέρασαν»

Η Ελλάδα ζει τις τελευταίες εβδομάδες το δικό της ΜeΤoo. Μπορεί να άργησε λίγα χρόνια σε σχέση με το εξωτερικό, αλλά δεν υπολείπεται καθόλου σε σφοδρότητα και φαίνεται να παρασύρει σαν παλιρροϊκό κύμα γνωστούς και καταξιωμένους καλλιτέχνες. Το εργασιακό bullying και η εκμετάλλευση της θέσης ισχύος που φτάνει στη σεξουαλική παρενόχληση ή κακοποίηση δεν είναι κάτι νέο. Είναι η συνέχεια μιας πατριαρχικής κοινωνίας που θεωρούσε ότι η θέση της γυναίκας είναι στο σπίτι, οικονομικά εξαρτημένη από τον άνδρα της. Η σταδιακή είσοδος της γυναίκας στην αγορά εργασίας τον τελευταίο αιώνα ήταν ένα μεγάλο βήμα για τη χειραφέτησή της, το οποίο ακόμη δεν έχει ολοκληρωθεί. Δεν είναι τυχαίο που το ποσοστό των γυναικών σε διευθυντικές θέσεις υπολείπεται κατά πολύ του αντίστοιχου των ανδρών, παρόλο που δεν ισχύει το ίδιο για τις ικανότητες ή τα προσόντα τους.  Οι πρώτες γυναίκες που διεκδίκησαν το δικαίωμα της ψήφου που τώρα μοιάζει αυτονόητο, οι περίφημες «σουφραζέτες», λοιδορήθηκαν από τα ΜΜΕ της εποχής τους και παρουσιάστηκαν σε γελοιογραφίες ως αντρογυναίκες που ήθελαν να γίνουν άνδρες. Το αποτέλεσμα των αγώνων τους, όμως, είναι η πιο ατράνταχτη απόδειξη ότι κάθε αλλαγή είναι δυνατή. Το ελληνικό ΜeΤoo, που ξεκίνησε με τη γενναία αποκάλυψη της Σοφίας Μπεκατώρου και συνεχίστηκε με πλειάδα καταγγελιών στον αθλητισμό, στον καλλιτεχνικό χώρο και στα πανεπιστήμια, έχει σαφώς τη δυναμική να αλλάξει πλήρως το εργασιακό τοπίο και να μετασχηματίσει την εργασιακή κουλτούρα εκφοβισμού σε κουλτούρα σεβασμού.

Η κακοποίηση, σεξουαλική ή μη, υπήρχε και πριν. Ομως, οι γυναίκες δεν μιλούσαν εύκολα. Και όχι: δεν ήταν παράλογο. Τα αντίθετο θα λέγαμε: ήταν απολύτως λογικό. Οταν κάποιος υποστεί κακοποιητική συμπεριφορά, φοβάται τι θα γίνει αν μιλήσει. Φοβάται:

n μήπως κατηγορηθεί ότι απλώς επιδιώκει την προσοχή

n μήπως όλο αυτό καταλήξει σε δική του διαπόμπευση

n μήπως χρειαστεί να ξαναζήσει όσα πέρασε προσπαθώντας να πείσει (αποτυχημένα) ότι λέει αλήθεια

n μήπως χάσει τη δουλειά του (και το εισόδημά του)

Ο Leon Festinger, αμερικανός κοινωνικός ψυχολόγος, είχε εισαγάγει την έννοια της γνωστικής ασυμφωνίας για να εξηγήσει τις συμπεριφορές των ατόμων. Οταν δύο ή περισσότερες αντικρουόμενες σκέψεις δημιουργούν ψυχολογική δυσφορία, το άτομο αναζητεί τρόπο μείωσης της έντασης. Αν, λοιπόν, στη δουλειά βιώνει μια κακοποιητική συμπεριφορά, οι εσωτερικές του αξίες και το αίσθημα σωστού και λάθους έρχονται σε σύγκρουση με τις πιθανές συνέπειες στην καριέρα του και στη ζωή του. Ενδέχεται να προσπαθήσει να «κανονικοποιήσει» την κακοποίηση λέγοντας στον εαυτό του «Κι άλλοι έχουν υποφέρει έτσι», «Ετσι γίνεται πάντα, δεν έγινε κάτι φοβερό» κ.ά. Αυτό, όμως, μακροπρόθεσμα μπορεί να οδηγήσει σε αγχώδεις διαταραχές και αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές όπως ο αλκοολισμός. Οπως έγινε σαφές τις τελευταίες εβδομάδες, τα θύματα τέτοιων συμπεριφορών δεν τις έχουν ξεχάσει παρά τα χρόνια που πέρασαν.

Οι φόβοι των γυναικών έχουν μεγάλα ερείσματα στην πραγματικότητα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπολογίζει ότι πάνω από το ένα τρίτο των γυναικών έχει υποστεί σε κάποια στιγμή της ζωής του σεξουαλική βία. Όμως, τα περιστατικά που καταγγέλλονται είναι πολύ λίγα και οι περιπτώσεις τιμωρίας του δράστη ακόμη λιγότερες. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαβάζει κανείς σχόλια του στυλ «Γιατί μίλησαν τώρα; Κάτι επιδιώκουν» και «Ναι, αλλά κάπως θα προκάλεσαν και αυτές». Ομως, πλέον οι φωνές αυτές ηχούν ολοένα και πιο αναχρονιστικές. Σαν να λέγονται από «αρσενικά παλαιάς κοπής» που η κοινωνία τα αφήνει πίσω. Οδεύουμε προς μια σύγχρονη μεταμοντέρνα κοινωνία που αποδέχεται τη διαφορετικότητα και γίνεται συμπεριληπτική παρά τις όποιες παρωχημένες φωνές επιδιώκουν να την κρατήσουν πίσω. Το κίνημα «#metoo” περιλαμβάνεται σε αυτή την ευρύτερη τάση προς μια κουλτούρα που θα χαρακτηρίζεται από κοινωνική δικαιοσύνη και έχει πάψει προ πολλού να αφορά απλώς την ενδυνάμωση των γυναικών για να μιλήσουν για τις παρενοχλήσεις και κακοποιήσεις που έχουν υποστεί. Έχει μετασχηματιστεί σε ένα διεθνές κίνημα για κοινωνική δικαιοσύνη και προάσπιση των δικαιωμάτων των ατόμων που ανήκουν σε κοινωνικά ευάλωτες ομάδες και απειλούνται από κοινωνικό αποκλεισμό.

Βλέπεις ακόμη πολιτικούς στην Ελλάδα και στο εξωτερικό να μιλούν ειρωνικά για την «πολιτική ορθότητα» ως μια υπερβολή που ήρθε να καταπιέσει την ελευθερία της έκφρασης. Γίνεται πλέον, όμως, αντιληπτό ότι το να αναφέρεσαι με υποτιμητικούς ή προσβλητικούς όρους για συνανθρώπους σου που είναι διαφορετικοί από εσένα δεν είναι ελευθερία έκφρασης, αλλά έλλειψη σεβασμού και πολιτισμού. Από το 2000 και μετά τα ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης έχουν κυριαρχήσει στα συνέδρια της ψυχολογίας και αυτό είναι ενδεικτικό των ευρύτερων ζυμώσεων που γίνονται στην κοινωνία μας, η οποία είναι πλέον έτοιμη να δεχτεί τις φωνές των ατόμων που καταγγέλλουν τις κακοποιήσεις που έχουν υποστεί. Υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος και χρειάζονται πολλά επιπλέον βήματα, καθώς το εκπαιδευτικό σύστημα και τα σχολικά εγχειρίδια εξακολουθούν σε ένα βαθμό να αναπαράγουν τα έμφυλα στερεότυπα, αλλά ο εικοστός πρώτος αιώνας αφήνει πολλά περιθώρια για αισιοδοξία.

Ο Νίκος Δρόσος είναι ψυχολόγος, επίκουρος καθηγητής Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου