Ο Ντράγκι και ο κίνδυνος της «κανονικότητας»

«Δεν θα ήταν απλούστερο για την κυβέρνηση να διαλύσει τον λαό και να εκλέξει έναν άλλο;». Η ρήση του Μπέρτολτ Μπρεχτ μνημονεύεται συχνά έπειτα από αμφιλεγόμενες ανατροπές στη δημοκρατική διαδικασία – όπως η επιβολή της κυβέρνησης λιτότητας του Μάριο Μόντι στην Ιταλία το 2011 ή η συντριβή των φιλοδοξιών του ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα το 2015. Και εντούτοις ο εκ των άνω διορισμός του Μάριο Ντράγκι ως νέου πρωθυπουργού της Ιταλίας αφηγείται μια διαφορετική ιστορία, που λειτουργεί όμως και ως προειδοποίηση προς την υπόλοιπη Ευρώπη.

Πρόσφατη δημοσκόπηση έδειξε πως ένα 85% των Ιταλών εγκρίνει την ανάθεση της πρωθυπουργίας στον πρώην διοικητή της ΕΚΤ και παιδί-θαύμα του κατεστημένου μετά την κατάρρευση της κυβέρνησης Κόντε. Ενα εντυπωσιακό αποτέλεσμα για μια χώρα όπου η συνδυαστική στήριξη προς τα λαϊκιστικά κόμματα συνιστούσε την απόλυτη πλειοψηφία στις προηγούμενες εκλογές. Ο Ντράγκι μοιάζει να ανταποκρίνεται σε μια μακρά εθνική επιθυμία να γίνει η Ιταλία «κανονική» χώρα. Γιατί δεν μπορούμε να γίνουμε κι εμείς – ρωτούν οι Ιταλοί – σαν τη Γαλλία ή την Ισπανία; Γιατί δεν μπορούμε να έχουμε ικανούς πολιτικούς αντί για ένα ατελείωτο τσίρκο; Και εντούτοις, εδώ έγκειται ο κίνδυνος.

Στην αρχή αυτής της πανδημίας ήταν σύνηθες να ακούς σχολιαστές να προειδοποιούν για την τρέλα της επιστροφής στην κανονικότητα μετά τον COVID. Το κανονικό ήταν το πρόβλημα. Ποια είναι λοιπόν η κανονικότητα την οποία προσδοκά τώρα η Ιταλία; Το μεγαλύτερο κομμάτι της Ευρώπης προσφέρει ένα θέαμα παρακμής σε αργή κίνηση, όπου το business as usual προεδρεύει της αυξανόμενης ανισότητας, της δημοκρατικής και περιβαλλοντικής υποβάθμισης και μιας δραματικής έλλειψης κατανόησης όσον αφορά στις προκλήσεις του 21ου αιώνα.

Οι κεντρώες πολιτικές οδήγησαν την ευρωζώνη στο χείλος της διάλυσης μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008· το πολιτικό κατεστημένο προετοίμασε το έδαφος για τον εθνικιστικό εξτρεμισμό, καθώς οι συνέπειες μιας δυσλειτουργικής οικονομίας επηρέαζαν δυσανάλογα τους φτωχότερους· είναι το «κανονικό» αναπτυξιακό μας μοντέλο αυτό που επισπεύδει την κλιματική κατάρρευση, καθιστώντας την εργασία ακόμα πιο επισφαλή, στρέφοντας τον εργάτη κατά του μετανάστη.

Η ιταλική ανατροπή έχει το όφελος να καθιστά ξεκάθαρο εκείνο που απλώς υπονοείται στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες: την απουσία εναλλακτικής, τη διαβόητη TINA («there is no alternative»), που στοιχειώνει τη σύγχρονη πολιτική σαν μια τραγική ορμή προς τον θάνατο.

Για μια χώρα με οικονομική και κοινωνική υστέρηση όπως η Ιταλία, η ένταξη στο ευρωπαϊκό κυρίαρχο ρεύμα μπορεί να μοιάζει καλύτερη από το τίποτα. Αυτό το χαμήλωμα της πολιτικής φιλοδοξίας είναι, επίσης, ξεκάθαρο στην Ιταλία αλλά υπονοούμενο ανά την Ευρώπη.

Η Ευρώπη θα έπρεπε να κοιτάξει την Ιταλία σαν κοίλο κάτοπτρο. Να είστε επιφυλακτικοί και με τις επιδοκιμασίες και με τους αστεϊσμούς: de te fabula narrator – η ιστορία της Ιταλίας είναι και δική σας.

Και εντούτοις, παρότι ο Ντράγκι δεν είναι κανένας ριζοσπάστης, υπάρχει ένας τομέας όπου μπορεί να τολμήσει να μιλήσει δυνατά. Ο «σωτήρας» του ευρώ γνωρίζει καλύτερα από τους περισσότερους πως μόνο μία γνήσια οικονομική και πολιτική ένωση μπορεί να δώσει στα ευρωπαϊκά κράτη τη δύναμη να ανακτήσουν τη συλλογική τους κυριαρχία επί της μοίρας τους. Το μετα-πανδημικό, σχεδόν ομοσπονδιακό Ταμείο Ανάκαμψης της ΕΕ είναι το έμβρυο αυτού του άλματος. Ενας κοινός φόρος στις ψηφιακές επιχειρήσεις, ένας ευρωπαϊκός φόρος άνθρακα, το από κοινού κλείσιμο των φορολογικών παραδείσων και μια συλλογική προσπάθεια μεταρρύθμισης μιας ασταθούς και άδικης παγκόσμιας τάξης ενδέχεται επίσης να βρίσκονται εντός της εμβέλειας μιας ενοποιημένης Ευρώπης.

Οι δύσκολοι καιροί όμως αυτοί απαιτούν κυβερνήσεις που δεν φιλοδοξούν απλώς να διαχειριστούν αποτελεσματικά τη σχετική παρακμή, αλλά να αναποδογυρίσουν ένα χρεοκοπημένο σύστημα. Ο Ντράγκι δεν θα το κάνει αυτό. Και ο κίνδυνος μιας ανανεωμένης εθνικιστικής αντίδρασης είναι πραγματικός. Εχει όμως πάντα την ευκαιρία να μετατρέψει αυτή την κατάληψη της κανονικότητας σε κάτι που ανοίγει τον δρόμο στη φιλοδοξία και στο όραμα που τόσο απεγνωσμένα χρειάζεται η ήπειρός μας.

Ο Λορέντζο Μαρσίλι είναι συγγραφέας και φιλόσοφος, ιδρυτής της ΜΚΟ European Alternatives