Η ρητορική της απέχθειας

Στις 8 Φεβρουαρίου, ο εκ των κοινοβουλευτικών εκπροσώπων του ΣΥΡΙΖΑ Ι. Ραγκούσης έκανε την εξής ανάρτηση:

«Αν παραδεχτούμε ότι ο κ. Μητσοτάκης δεν έχει την διανοητική επάρκεια ώστε να αρνηθεί μόνος του το κορωνοπάρτι στην Ικαρία τότε ναι, έχει δίκιο η κυρία Μπακογιάννη ότι φταίνε οι άλλοι που δεν τον προστάτευσαν».

Δεν ξέρω με ποια στοιχεία ή προσωπικές περγαμηνές ευφυΐας ένας κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της αξιωματικής αντιπολίτευσης αξιολογεί αρνητικά τη «διανοητική επάρκεια» του Πρωθυπουργού έστω με μια ελαφρώς κουτοπόνηρη διατύπωση.

Θα μπορούσε κάποιος να το αποδώσει σε απουσία πολιτικής συναίσθησης ή απλώς σε έλλειψη αγωγής. Αλλά τελικά φαίνεται ότι είναι τρόπος σκέψης.

Μία ημέρα νωρίτερα, ο πρώην διευθυντής του Γραφείου Τύπου του Πρωθυπουργού Α. Τσίπρα έγραφε για τον σημερινό Πρωθυπουργό ότι «είχε τότε με την αξία του, κι όχι με ξένες πλάτες, κατακτήσει τον χαρακτηρισμό του ελαφρού. Ή πιο σωστά του ελαφρούτσικου».

Αναρωτιόταν μάλιστα «πώς να μετρήσεις την ελαφρότητα του ανδρός» όταν «στους κήπους της εξουσίας του φύονται και βλακόδενδρα» («Η Αυγή», 7/2).

Ούτε στην προκειμένη περίπτωση αναφέρεται πού, πώς και από ποιους ο Μητσοτάκης «κατέκτησε τον χαρακτηρισμό του ελαφρού» ή του «ελαφρούτσικου». Δεν βλέπω πάντως τριγύρω κανέναν βαρυσήμαντο αξιολογητή.

Τουλάχιστον όμως διαμορφώνω μια βεβαιότητα. Οτι αυτό δεν ονομάζεται πολιτική αντιπαράθεση, ούτε πολιτική κριτική, ούτε καν πολιτική σκέτη. Μοιάζει περισσότερο με τη διατύπωση μιας προσωπικής απέχθειας. Χυδαία επειδή είναι αυθαίρετη κι απρόκλητη επειδή είναι αναίτια.

Θα μπορούσε φυσικά να είναι απλώς μια μουρμούρα κομπλεξικών. Αλλά πολύ φοβούμαι ότι είναι κάτι πολύ χειρότερο.

Διότι αυτό το ιδιότυπο μείγμα προσωποποιημένης εμπάθειας και κοινωνικής μνησικακίας είναι χαρακτηριστικό μιας ακραίας ρητορικής και μιας θεμελιωδώς ολοκληρωτικής σκέψης.

Η ρητορική αυτή έχει και πρόσημο και παρελθόν. Διαμορφώθηκε ιστορικά στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα από τον μπολσεβικισμό και τον φασισμό και στηρίζεται στην πεποίθηση ότι ο πολιτικός αντίπαλος δεν είναι ισότιμο μέγεθος μέσα σε ένα σύστημα κοινών αξιών και κανόνων, όπως είναι η δημοκρατία.

Είναι ένας «εχθρός» που σε τελευταία ανάλυση δεν του αξίζει να υπάρχει.

Απαξιώνεται, αμφισβητείται ή κρίνεται όχι για όσα λέει, κάνει ή πιστεύει. Αλλά για εκείνο που νομίζουμε ότι επιβεβαιώνει την υστέρησή του. Για αυτό δηλαδή που θα θέλαμε να είναι. «Διανοητικά ανεπαρκής» κι «ελαφρούτσικος».

Θα μου πείτε βέβαια «από ποιον ψάχνεις καλλιγραφία» αλλά δεν είναι εκεί το θέμα μου.

Με απασχολεί κάτι γενικότερο. Αναρωτιέμαι αν η δημοκρατία προσφέρει άλλα μέσα αντιπαράθεσης, αξιολόγησης ή κριτικής του αντιπάλου από εκείνα που η ίδια περιλαμβάνει στο ρεπερτόριό της.

Πριν από τις εκλογές του 2019, η τότε συμπολίτευση είχε επιλέξει μια ευτράπελη μέθοδο απαξίωσης του σημερινού Πρωθυπουργού. Τον είχε ανακηρύξει εκ των ενόντων «Κούλη», δομικά ανεπαρκή και θεμελιωδώς υποδεέστερο του αντιπάλου του.

Η επινόηση δεν είχε καμία αντικειμενική βάση αλλά άρεσε σε ένα ακροατήριο ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ το οποίο ονειρευόταν μια μακρόχρονη υπεροχή κι ανακάλυπτε ότι οι μέρες του τελείωναν.

Φυσικά το εκλογικό αποτέλεσμα διόρθωσε το ρολόι – ούτως ή άλλως, οι εκλογές είναι που κρίνουν στις δημοκρατίες, όχι διάφοροι λούμπεν στο Διαδίκτυο…

Η διόρθωση θα μπορούσε να έχει χρησιμεύσει παιδαγωγικά αλλά ούτε αυτό συνέβη. Κατά τους ηττημένους, το εκλογικό αποτέλεσμα υπεκλάπη διότι οι ψηφοφόροι εξαπατήθηκαν από μια υπεροπλία παραγόντων και μέσων.

Ετσι αντί το αποτέλεσμα να προσγειώσει και να εξυγιάνει τους όρους της πολιτικής αντιπαράθεσης, τροφοδότησε την… αμφισβήτησή του.

Οι ηττημένοι πιστεύουν δηλαδή ότι στις 7 Ιουλίου 2019 συνέβη ένα «λάθος». Είναι μια νοσηρή αντίληψη που τροφοδοτείται κατά κόρον και από τον έμφυτο χιλιασμό της Αριστεράς, σύμφωνα με τον οποίο ό,τι δεν είναι αριστερό θεωρείται ανεξήγητο κι αφύσικο. Αρα, λάθος εξ ορισμού.

Καμία άλλη πολιτική παράταξη στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν έχει επικαλεστεί τόσο συχνά τη «σωστή πλευρά της Ιστορίας» για να βρεθεί κατά κανόνα στη λάθος.

Θυμάμαι ένα συνέδριο στην Ισπανία, στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ενας εξαιρετικός γάλλος πανεπιστημιακός μίλησε για την «ατράνταχτη θρησκευτική βεβαιότητα της Αριστεράς» κι επικαλέστηκε τους εμφυλίους της Ελλάδας και της Ισπανίας.

«Εχασαν αλλά και στις δύο περιπτώσεις πιστεύουν ότι έχασαν παρόλο που είχαν δίκιο κι ότι οι άλλοι νίκησαν παρόλο που είχαν άδικο. Η καλή πλευρά είναι πάντα η δική τους ανεξαρτήτως αποτελέσματος και πραγματικότητας» εξήγησε.

Η σχεδόν θρησκόληπτη αυτή εμμονή έχει μια εξήγηση. Ο ηττημένος αναζητεί μια ψυχολογική έστω δικαίωση ώστε να υπερβεί ή να βιώσει την ήττα του. Είναι το κλασικό σύνδρομο του διαιτητή που δεν έδωσε το πέναλτι.

Σε αυτήν την ευρεία ιστορική διάσταση φυσικά ο «απεχθής Κούλης» είναι παρωνυχίδα. Αποτελεί πταίσμα ανάξιο αναφοράς.

Ούτως ή άλλως, η κοινωνική απέχθεια εκδηλώνεται με διάφορους αστείους σαρκασμούς για τους «άριστους», το «επιτελικό κράτος», το «καλύτερο βιογραφικό», «τα σπίτια» του Μητσοτάκη και τις επιχειρηματικές ή κοινωνικές δραστηριότητες της συζύγου του.

Ανευ σημασίας, δηλαδή. Αλλά με δύο σημαντικές επιπτώσεις.

Πρώτον, η ρητορική της απέχθειας εμποδίζει την εξομάλυνση των ηθών στον ΣΥΡΙΖΑ και συνακόλουθα αποτρέπει τον εξευγενισμό του πολιτικού πολιτισμού μας.

Δεύτερον, η απέχθεια και το μίσος όταν δεν διαθέτουν ουσιαστική βάση λειτουργούν συνήθως υπέρ εκείνων που μισούνται.

Ο Μάικλ Κορλεόνε έλεγε στον «Νονό Νο 2»: «Ποτέ μη μισείς τους εχθρούς σου, διότι το μίσος θολώνει την κρίση σου».

Και είναι αλήθεια ότι έχω δει πολλές θολωμένες κρίσεις τελευταία.