Παράδοση σε πέντε φωνές

Οι μουσικές τάσεις της εποχής δεν βρέθηκαν στο επίκεντρο των επιθυμιών τους. Οι ήχοι που τις γοήτευαν έρχονταν από μακριά και είχαν ρίζες στα βάθη του χρόνου. Πέντε ερμηνεύτριες, που ερευνούν την παραδοσιακή και δημοτική μουσική, μιλούν στα «Πρόσωπα» για ένα γοητευτικό όσο και άγνωστο είδος.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

«Ο λαϊκός πολιτισμός είναι και σύγχρονος»

Είχα στα αφτιά μου τα μοραΐτικα τραγούδια από τη μητέρα μου, το αστικό ελαφρό με Γούναρη και Βέμπο από τον πατέρα μου. Επίσης είχα τη μεγάλη τύχη να ενταχθώ από πολύ μικρή ηλικία στην Παιδική Χορωδία Δημοτικής Μουσικής του Γιάννη Τσιαμούλη. Εκεί διδαχθήκαμε δημοτική μουσική, βυζαντινή, ταμπουρά και παραδοσιακούς χορούς. Νιώθω πως το είδος γίνεται όλο και πιο δημοφιλές, πράγμα που με χαροποιεί ιδιαίτερα. Επιτέλους απενοχοποιήθηκε αυτή η μουσική! Οχι πλήρως, αλλά είμαστε σε καλό δρόμο. Εχω λίγο – πολύ μελετήσει ρεπερτόριο από τις περισσότερες περιοχές, γιατί αυτό άλλωστε είναι μέρος της δουλειάς και της ζωής μου. Και φυσικά συνεχίζω να το κάνω γιατί μου αρέσει. Διδάσκω τα τραγούδια του τόπου μας σε Ελλάδα και εξωτερικό, σε πανεπιστήμια και μεταπτυχιακά, σε σεμινάρια ανά τον κόσμο. Αυτό βάζει κι εμένα σε μια διαδικασία συνεχούς μελέτης και έρευνας και, ευτυχώς, το υλικό που έχουμε μοιάζει ατελείωτο. Στην πραγματικότητα, μια ζωή δεν φτάνει. Το δημοτικό τραγούδι ανασαίνει παντού. Δεν μας έχει ανάγκη. Είμαστε το μέσο. Οι φορείς. Αν εγώ ανασαίνω τραγουδώντας, όπου κι αν τραγουδήσω ανασαίνω. Το τραγούδι μας είναι ομαδική υπόθεση. Χρειάζεται το «μαζί» για να κινηθεί, να μην είναι στατικό. Και έτσι προκύπτει η συν-κίνηση. Αν εγώ είμαι ειλικρινής απέναντι στον εαυτό μου πρώτα, αλλά και συνεπαγωγικά απέναντι σε όλους, πάντα υπάρχει συγκίνηση. Αν δεν υπάρχει, κάτι δεν γίνεται σωστά… Το μεγαλύτερο λάθος που κάνουμε ως έθνος είναι να νομίζουμε πως ο λαϊκός πολιτισμός δεν μπορεί να είναι σύγχρονος. Αν δεν αντιληφθούμε όλοι ότι ο λαϊκός πολιτισμός είναι άρρηκτη συνέχεια του αρχαίου πολιτισμού, του ανέκαθεν, αλλά και απολύτως σύγχρονη έκφραση του Ελληνα, είναι σαν να μην αποδεχόμαστε την ταυτότητά μας ως Ελληνες.

ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΙΩΑΝΝΟΥ

«Δεν προσφέρει απλώς εκτόνωση»

Το κίνητρό μου για να διεισδύσω στο είδος ήταν το σχολείο μου, το Μουσικό Γυμνάσιο και Λύκειο Παλλήνης. Μελέτησα κυρίως το σμυρναίικο και το ρεμπέτικο, δηλαδή τη λαϊκή και παραδοσιακή μουσική των αστικών κέντρων της περιόδου του Μεσοπολέμου. Οι μουσικές παραστάσεις προσφέρονται περισσότερο για στοχευμένη και δημιουργική παρουσίαση ενός έργου, το κοινό έρχεται για να ακούσει και όχι τόσο για να γίνει κομμάτι της παράστασης, όπως συμβαίνει με τα πανηγύρια, όπου η συμμετοχή και έκφραση του κοινού είναι η βασική επιδίωξη του δρωμένου.

Υπάρχουν οι μουσικοί και οι τραγουδιστές που μένουν πιστοί στο πρώτο ηχητικό αποτύπωμα – για όσα τραγούδια υπάρχουν, γιατί παγκοσμίως η δισκογραφία ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώνα, πολλά από αυτά τα τραγούδια όμως υπάρχουν προτού δημιουργηθεί η δισκογραφία. Οπως και να έχει, ακόμα κι αυτοί που παραμένουν πιστοί στις πρώτες εκτελέσεις δίνουν στα τραγούδια έναν φρέσκο αέρα γιατί η κάθε εποχή είναι διαφορετική. Στο τραγούδι και στη μουσική φαίνονται όλα, οι κοινωνικές συνθήκες, οι προσωπικές εμπειρίες. Η μεγαλύτερη παρεξήγηση που υπάρχει για αυτό το είδος είναι ότι η λαϊκή και παραδοσιακή μουσική θεωρείται άκουσμα που προσφέρει απλά μια εκτόνωση στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Είναι σημαντικό να αναγνωρίσει όλος ο κόσμος την καλλιτεχνική αξία αυτής της μουσικής. Πρόσφατα συμπεριλήφθηκε το ρεμπέτικο στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της UNESCO.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΔΟΥΚΑ

«Ανασαίνει καλύτερα στα πανηγύρια»

Αποφάσισα ν’ ασχοληθώ με την παραδοσιακή μουσική τη δεκαετία του 1990, όταν όντως δεν ήταν το πιο δημοφιλές είδος, όμως ποτέ δεν έκανα τις επιλογές μου μ’ αυτό το κριτήριο. Τραγουδούσα και χόρευα παραδοσιακά από πολύ μικρή ηλικία γιατί οι γονείς μου είχαν αγάπη για αυτή τη μουσική. Αργότερα, ως χορεύτρια στην παραδοσιακή ομάδα των φοιτητικών εστιών Θεσσαλονίκης, τραγουδούσα για τις ανάγκες των παραστάσεών μας και κάπως έτσι ήρθαν οι πρώτες προτάσεις για συνεργασία. Δεν έπαψα ποτέ να μελετάω και δεν σκοπεύω να το κάνω! Είναι για μένα ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της καθημερινότητάς μου. Πήρα το πρώτο ερέθισμα από τα τραγούδια και τις φωνές της θρακικής παράδοσης, αλλά μελετάω τους ήχους απ’ όλη την Ελλάδα. Πιστεύω πως το δημοτικό τραγούδι ανασαίνει καλύτερα στα πανηγύρια, γιατί είναι άμεσα συνυφασμένο με τον χορό. Αυτό βέβαια προϋποθέτει ιδανικές συνθήκες που δυστυχώς δεν είναι πάντα εφικτές. Η παραδοσιακή μουσική δεν είχε ποτέ μουσειακό χαρακτήρα. Είναι ένα ζωντανό, ολοζώντανο κομμάτι του πολιτισμού μας σε συνεχή ροή και εξέλιξη. Μάλιστα, αν αναλογιστούμε πως μετράμε ήδη περισσότερα από 30 χρόνια από την ίδρυση των μουσικών σχολείων και το γεγονός ότι η κατεύθυνση παραδοσιακής μουσικής βρίσκεται σε πανεπιστημιακό επίπεδο, μάλλον θα λέγαμε ότι η παραδοσιακή μουσική βρίσκεται στα καλύτερά της και σε πολύ καλά χέρια!

ΝΑΤΑΛΙΑ ΛΑΜΠΑΔΑΚΗ

«Να ανοίξουμε τα μυαλά και τις καρδιές μας»

Η αρχή της ενασχόλησής μου με το συγκεκριμένο είδος έγινε με την εισαγωγή μου στο Τμήμα Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, όπου σπούδασα Δημοτικό Τραγούδι. Σήμερα, 13 χρόνια ύστερα από αυτή την πρώτη «γνωριμία», συνεχίζω να μελετάω, να συγκινούμαι και να μοιράζομαι τραγούδια από το χθες. Χαίρομαι που είμαι μία από τους πολλούς που διακρίνουν την ομορφιά μέσα τους, τη δικαιολογημένη διαχρονικότητα και ζωντάνια τους και είμαι εδώ για να τα υπηρετώ είτε μέσα από το τραγούδισμά μου είτε μέσα από τη διδασκαλία. Εχω αφιερώσει περισσότερο χρόνο στη μελέτη και στα ακούσματα της Μικρασίας, της Κρήτης, της Δράμας και της Ηπείρου. Η παραδοσιακή μουσική περνά από γενιά σε γενιά αλλαγμένη ακριβώς επειδή είναι προφορική και δεν γίνεται να μείνει στατική. Τα τραγούδια ταξιδεύουν μέσα στους αιώνες από περιοχή σε περιοχή και από στόμα σε στόμα και προσωπικά βρίσκω μαγευτικό το γεγονός ότι παραμένουν ζωντανά και ελεύθερα. Ας ηρεμήσουν όσοι σπεύδουν να διαφυλάξουν ως ιερές τις παραδόσεις. Δεν κινδυνεύει η παραδοσιακή μουσική από κανέναν τολμηρό διασκευαστή, παρά μονάχα από συντηρητικούς φύλακες της δήθεν εθνικής και πολιτισμικής μας ταυτότητας. Ο τρόπος για να παραμείνει ζωντανή είναι να ανοίξουμε τα μυαλά και τις καρδιές μας και να εμπιστευτούμε το σήμερα χωρίς άγχος και αγωνία να διαφυλάξουμε το χθες. Με σεβασμό, μα και με θάρρος.

ΜΑΡΘΑ ΜΑΥΡΟΕΙΔΗ

«Η παράδοση είναι ζωντανή όσο τραγουδιέται»

Το ερέθισμα για να ασχοληθώ με την παραδοσιακή μουσική ήταν οι φίλοι μου και οι δάσκαλοί μας στο Μουσικό Γυμνάσιο της Παλλήνης. Αγαπάω πολύ τη μουσική από τα Δωδεκάνησα, με τις συγγένειές της με τη μουσική της Μικράς Ασίας, αλλά με μαγεύει εξίσου ένα τραγούδι από τη Θράκη, την Ηπειρο ή την Κρήτη. Το τραγούδι ζει όπου μπορεί να εκφράσει τον άνθρωπο μέσα στην πολυπλοκότητά του. Είτε στο πανηγύρι είτε σε μια μικρή μουσική σκηνή, αν μια μελωδία ή ένας στίχος αγγίξει έναν άνθρωπο, τότε έχει επιτελέσει τον στόχο του. Το τραγούδι είναι ζωντανό όσο τραγουδιέται και παίζεται. Ακόμα και ένα έργο που έγραψε ένας συνθέτης τον 17ο αιώνα και οι μουσικοί ή οι μουσικολόγοι το προσεγγίζουν με ιστορικό ενδιαφέρον, ακόμα και αυτό συνεχίζει να είναι ζωντανό όσο αποτελεί αισθητική επιλογή ενός συνόλου ανθρώπων. Η μεγαλύτερη παρεξήγηση που υπάρχει για αυτό το είδος αφορά την απλοϊκότητά του, που όμως κρύβει μέσα της έναν τεράστιο μελωδικό και στιχουργικό πλούτο. Επειτα από τόσα χρόνια ενασχόλησης με το είδος, δεν έχω κάποιο αγαπημένο τραγούδι. Κάθε μέρα είναι άλλο και στο σύνολό τους όλα μαζί – προσπαθώ να ανοίξω την αγκαλιά μου και να χωρέσω όσο περισσότερη μουσική γίνεται.