Το εκρηκτικό μείγμα

O άνθρωπος διευκρινίζει εξαρχής ότι δεν είναι ειδικός για τον κορωνοϊό. Στα 91 του χρόνια, όμως, έχει ζήσει πολλές πολιτικές εμπειρίες και έχει γνωρίσει πολλές καταστροφές, μεταξύ των οποίων και τα εγκλήματα του ναζισμού. Εκπρόσωπος της δεύτερης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης, θεωρητικός του «δημόσιου χώρου», συγγραφέας πολλών βιβλίων, ο Γιούργκεν Χάμπερμας κατέχει δικαιολογημένα τον τίτλο του μεγαλύτερου εν ζωή φιλοσόφου. Είναι λογικό λοιπόν στα δύσκολα, στα πολύ δύσκολα, πάντα σ’ αυτόν να καταφεύγουμε.

Ο Χάμπερμας ανησυχεί, δεν το κρύβει. Το φαινόμενο που τον ανησυχεί περισσότερο – λέει σε συνέντευξή του στη Libération – είναι αυτό το νέο είδος κινημάτων διαμαρτυρίας, όπου συμμετέχουν υπέρμαχοι του αυταρχισμού, συνωμοσιολόγοι, χούλιγκαν και σκληροί δεξιοί, έτοιμοι να καταφύγουν στη βία. Δεν προκάλεσε η Covid αυτά τα κινήματα, τo ακροδεξιό QAnon που πρωταγωνίστησε στην πρόσφατη εισβολή στο Καπιτώλιο πρωτοεμφανίστηκε το 2017. Τα έφερε όμως ορμητικά στην επιφάνεια. Και το βασικό πρόβλημα δεν είναι η κοινωνική ψυχολογία της συνωμοσιολογίας, δεν είναι καν η αυξανόμενη πόλωση των δημοσίων αντιπαραθέσεων, αλλά το ότι δεν εξετάζουμε σε βάθος τους λόγους που έχουν οδηγήσει σε αυτό το εκρηκτικό μείγμα.

Η πανδημία δεν θέτει σε δοκιμασία ούτε τα δημοκρατικά μας συστήματα ούτε τις ιδέες της προόδου και του ορθού λόγου, σημειώνει ο φιλόσοφος. Αυτά που δοκιμάζονται είναι από τη μια πλευρά η συνείδηση του πολίτη κι από την άλλη η δυνατότητα δράσης των κυβερνήσεών μας. Το αν θα τα καταφέρουμε εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την αλληλεγγύη, την ευθυκρισία και την πειθαρχία των πολιτών, το πόσο είναι δηλαδή διατεθειμένοι να δεχθούν ορισμένους περιορισμούς και, σε ορισμένα επαγγέλματα, σοβαρούς προσωπικούς κινδύνους. Η αξία του θεμελιώδους δικαιώματος στη ζωή μετριέται καθημερινά σε σχέση με άλλα δικαιώματα, και αυτό είναι διδακτικό.

Θα μπορούσε άραγε η Ευρωπαϊκή Ενωση να βγει ενισχυμένη από αυτή την πολιτική, οικολογική, υγειονομική και οικονομική παγκόσμια κρίση; «Οπως και ο Τομά Πικετί στη Γαλλία, έτσι κι εγώ υποστηρίζω εδώ και καιρό στη Γερμανία την ιδέα ενός ευρωπαϊκού δημοκρατικού σκληρού πυρήνα που θα μπορούσε να αποτελείται από τις χώρες της ευρωζώνης και να συνιστά ένα είδος πρωτοπορίας σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες – μέλη της Ενωσης, θέτοντας σε εφαρμογή μια κοινή εξωτερική, φορολογική, οικονομική και κοινωνική πολιτική. Μόνο έτσι μπορούν τα μεν μικρά ευρωπαϊκά κράτη που έχουν πληγεί από την οικονομική παγκοσμιοποίηση να σταθεροποιηθούν εντός των συνόρων τους, η δε Ευρώπη όχι μόνο να εδραιωθεί απέναντι στα αυταρχικά καθεστώτα, αλλά και να διευρύνει τον δρόμο που οδηγεί σε ένα πιο δίκαιο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα».

Η πολιτική βούληση δεν λείπει, καταλήγει ο Χάμπερμας, πάντα αισιόδοξος, πάντα δυναμικός. Αύριο κιόλας μπορούμε να προχωρήσουμε. Κι αν δεν φαίνεται πουθενά μια νέα κοινωνική και οικολογική ατζέντα, η Ευρώπη συμφωνεί τουλάχιστον σε ορισμένες κινήσεις αλληλεγγύης. Η λιτότητα α λα Σόιμπλε έχει πάρει τέλος.