Νέα επιβεβαίωση του δημογραφικού προβλήματος;

Το 2021 είναι το έτος που θα πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα η γενική απογραφή πληθυσμού – κατοικιών από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (8η μεταπολεμικά και 31η συνολικά). Το 1828, επί Καποδίστρια διενεργήθηκε η πρώτη απογραφή η οποία προσμέτρησε 753.400 άτομα. Η τελευταία απογραφή του 2011 έδειξε ότι ο μόνιμος πληθυσμός της Ελλάδας μειώθηκε γύρω στο 1% σε σύγκριση με την απογραφή του 2001, σε 10.816.286 κατοίκους.

Αναμένεται ότι η μείωση θα είναι παρόμοιου μεγέθους με τη νέα απογραφή, κυρίως λόγω της αρνητικής φυσικής κίνησης (οι γεννήσεις υπολείπονται των θανάτων) και μικρότερης επίδρασης του μεταναστευτικού ισοζυγίου. Η αναλογία των γυναικών θα είναι ελαφρώς υψηλότερη των ανδρών, ενώ η ηλικιακή σύνθεση του πληθυσμού θα φανερώνει έντονα τη διαδικασία της δημογραφικής γήρανσης, η οποία θα πλήττει άνισα ορισμένους νομούς και περιφέρειες της χώρας. Η διάμεση ηλικία του πληθυσμού θα είναι κοντά στα 45 έτη – κάτι που άλλωστε διαφαίνεται σε εκτιμήσεις της Eurostat – ενώ σε ορισμένους νομούς ίσως να βρίσκεται κοντά ή να ξεπερνά τα 50 έτη (Ευρυτανία, Πρέβεζα, Φωκίδα, Σέρρες). Η γήρανση του πληθυσμού διαπιστώνεται άλλωστε από τη συρρίκνωση του πληθυσμού παιδιών μέχρι 14 ετών και  αύξηση των ατόμων άνω των 65 ετών, που στην πρώτη περίπτωση μάλλον θα κυμαίνεται κάτω από το 15%, ενώ στη δεύτερη σίγουρα πάνω από το 20% με σημαντική  βαρύτητα των άνω των 80 ετών. Χωρίς αμφιβολία, η χώρα μας συνεχίζει να κατατάσσεται στη συστάδα με τις πλέον γερασμένες χώρες της Ευρώπης και του πλανήτη.

Με δεδομένη τη συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας, στην περίοδο της κρίσης, ο δείκτης εξάρτησης  θα δείξει ότι αντιστοιχούν λιγότερα από τρία άτομα σε ηλικία εργασίας (15-64 ετών) για κάθε άτομο ηλικίας 65 ετών και άνω, ενισχύοντας προβληματισμούς που, μεταξύ άλλων, σχετίζονται με την εξέλιξη της σχέσης συνταξιούχων προς ασφαλισμένους. Αλλωστε σύμφωνα με εκτιμήσεις της Eurostat, η Ευρυτανία το 2019 καταγράφει την υψηλότερη τιμή του δείκτη εξάρτησης στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ενωση (69,7%), την υψηλότερη διάμεση ηλικία (55,5 έτη) και ποσοστό ηλικιωμένων (36,7%). Η ανισότητα όχι μόνον στο μέγεθος αλλά και στη διάρθρωση του πληθυσμού θα είναι πιο έντονη για ορισμένες περιοχές της χώρας.

Ωστόσο, το πλέον καθοριστικό χαρακτηριστικό θα είναι η συρρίκνωση της αναλογίας παιδιών 0-4 ετών σηματοδοτώντας τη μακροχρόνια παραμονή και παγίδευση του δείκτη γονιμότητας κάτω από το κρίσιμο όριο των 1,5 παιδιών/γυναίκα στις περισσότερες περιοχές της χώρας. Αν και υπάρχουν επιπλέον διαστάσεις που είναι άξιες αναφοράς και αιτιολόγησης (περιοχές αραίωσης πληθυσμού έναντι υψηλής πυκνότητας, αύξηση μονογονεϊκών οικογενειών, συρρίκνωση οικογενειών με πολλά παιδιά, αστικές περιοχές με υψηλή συγκέντρωση πληθυσμού, μεταναστών κ.λπ.), οι όποιες εκπλήξεις της απογραφής μάλλον θα σχετίζονται με τη μεθοδολογία και τα νέα τεχνολογικά μέσα υλοποίησής της εν μέσω κορωνοϊού, τον βαθμό που έχει μεταβληθεί η δομή των νοικοκυριών και των οικογενειών και την υψηλή πιθανότητα, μετά την απογραφή, να ληφθούν ουσιαστικές πολιτικές και αναπτυξιακοί στόχοι για το δημογραφικό. Πέραν της απογραφής τι;

Ο Διονύσης Μπαλούρδος είναι ομότιμος διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών