Το βαρύ αποτύπωμα του κορωνοϊού και οι προοπτικές ανάπτυξης

Στα τέλη του 2019, οι οικονομικές προβλέψεις των διεθνών οργανισμών και των διεθνών οίκων για τη νέα χρονιά ήταν συγκρατημένα αισιόδοξες.  Σύννεφα όπως το Brexit και η απειλή εμπορικών πολέμων, ιδίως μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, υπήρχαν αλλά δεν άλλαζαν τη συνολική θετική εικόνα. Η πανδημία που καταγράφηκε για πρώτη φορά στα τέλη της προηγούμενης χρονιάς στην Κίνα, άλλαξε δραματικά το σκηνικό.

Ο ιός εξαπλώθηκε ταχύτατα και λόγω έλλειψης εμβολίου ή φαρμάκου, για να αποφύγουν τη δραματική αύξηση των θυμάτων, η μία χώρα μετά την άλλη προχώρησαν σε μέτρα καραντίνας, νεκρώνοντας μεγάλους τομείς της οικονομικής δραστηριότητας. Η πτώση στο παγκόσμιο εμπόριο ήταν κατακόρυφη, οι μεταφορές ατόμων τόσο μεταξύ όσο και εντός χωρών περιορίστηκαν στο ελάχιστο, ενώ σημαντικά προβλήματα παρουσιάστηκαν στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Η χαλάρωση των περιοριστικών μέτρων το καλοκαίρι στο βόρειο ημισφαίριο οδήγησε σε νέα έξαρση της πανδημίας και νέα περιοριστικά μέτρα κατά το τελευταίο τρίμηνο της χρονιάς, με προφανείς συνέπειες στο ΑΕΠ.

Η αντίδραση των κυβερνήσεων και των κεντρικών τραπεζών στην οικονομική κρίση της πανδημίας ήταν άμεση με χαλάρωση των μέτρων τόσο της δημοσιονομικής όσο και της νομισματικής πολιτικής. Σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες οι κυβερνήσεις έλαβαν μέτρα προστασίας των επιχειρήσεων, των εργαζομένων αλλά και της αγοραστικής δύναμης των νοικοκυριών και αύξησαν τις υγειονομικές δαπάνες, ενώ ταυτόχρονα κατέρρεαν τα δημόσια έσοδα. Την ίδια στιγμή, οι κεντρικές τράπεζες μείωσαν δραματικά τα επιτόκιά τους, ξεκινώντας από μία ήδη πολύ χαμηλή βάση και υιοθέτησαν έκτακτα μέτρα παροχής ρευστότητας στον δοκιμαζόμενο ιδιωτικό τομέα. Τόσο το δημόσιο όσο και το ιδιωτικό χρέος αναρριχήθηκαν σε πρωτόγνωρα επίπεδα. Παρ’ όλα αυτά, η μείωση του ΑΕΠ το 2020 ήταν δραματική – πολύ μεγαλύτερη από τη μείωση του ΑΕΠ κατά την κρίση του ακολούθησε την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008. Ακόμα και σε χώρες που δεν προχώρησαν σε εξίσου σκληρά μέτρα περιορισμού της πανδημίας, η πτώση στο ΑΕΠ ήταν πολύ σημαντική.

Η απάντηση της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας στην πανδημία ήταν επίσης πρωτόγνωρη και τα πρώτα εμβόλια παρασκευάστηκαν σε χρόνο ρεκόρ. Αν οι αντιδράσεις των «αρνητών της πανδημίας» είναι περιορισμένες και οι εμβολιασμοί μαζικοί, υπάρχει ελπίδα σταδιακής ανάκαμψης των οικονομιών μέσα στο 2021. Ομως, κατά πάσα πιθανότητα, το πρώτο εξάμηνο της νέας χρονιάς δεν θα είναι εύκολο. Εκ των πραγμάτων, ο εμβολιασμός του πληθυσμού θα είναι σταδιακός και η επέκταση των περιοριστικών μέτρων πολύ πιθανή, με προφανείς συνέπειες στην οικονομική δραστηριότητα. Υπάρχει επίσης ο φόβος μήπως οι κυβερνήσεις αλλά και οι κεντρικές τράπεζες φοβούμενες από την υπέρμετρη αύξηση του δημοσίου χρέους, αποσύρουν πρόωρα τα μέτρα στήριξης της οικονομίας, οδηγώντας τις οικονομίες σε νέα ύφεση. Από την άλλη πλευρά, μερίδα οικονομολόγων υποστηρίζει ότι η ύπαρξη τεράστιας ποσότητας ρευστότητας στην αγορά αργά η γρήγορα θα οδηγήσει σε αύξηση του πληθωρισμού, αναγκάζοντας τις κεντρικές τράπεζες να ασκήσουν περιοριστική πολιτική, με παρόμοια αποτελέσματα.

Η πανδημία έπληξε με μεγαλύτερη δριμύτητα τις αναπτυγμένες χώρες με γηραιότερο πληθυσμό.  Παρότι στον αλληλεξαρτώμενο κόσμο που ζούμε η κρίση χτύπησε και τις αναπτυσσόμενες χώρες, εκεί η μείωση του ΑΕΠ ήταν μικρότερη. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση της Κίνας, από την οποία ξεκίνησε η πανδημία. Χάρη στα δρακόντεια μέτρα που έλαβε η κινεζική κυβέρνηση, η πανδημία περιορίστηκε δραματικά στη χώρα και, συνολικά, το 2020 η Κίνα θα είναι μία από τις ελάχιστες χώρες στην υφήλιο με θετικούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης, μειώνοντας την απόσταση μεταξύ των δύο οικονομικών υπερδυνάμεων.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, εντάθηκε η χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών. Ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε «αλλαγή παραδείγματος» ειδικά στα πεδία των εργασιακών σχέσεων (τηλεργασία) και του λιανικών πωλήσεων (ηλεκτρονικό εμπόριο). Οι τάσεις προς την τηλε-εργασία και το ηλεκτρονικό εμπόριο προϋπήρχαν της πανδημίας και σίγουρα στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα μπορεί να ενισχυθούν, ειδικά αν αυτές θεωρηθούν αμοιβαία επωφελείς μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων (το πρώτο) ή καταναλωτών και εμπόρων (το δεύτερο). Ομως, είναι αμφίβολο αν στο αμέσως επόμενο διάστημα οι τάσεις αυτές θα απειλήσουν τα «κυρίαρχα παραδείγματα».

Οπως αναφέρθηκε παραπάνω, τα εμβόλια για την αντιμετώπιση της πανδημίας κατασκευάστηκαν σε χρόνο ρεκόρ. Αυτό οφείλεται κυρίως στα επιστημονικά άλματα που έχουν γίνει τις τελευταίες δεκαετίες. Ομως, σε κάποιο βαθμό οφείλεται και στην πρωτόγνωρη συνεργασία της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας. Θα ήταν ευχής έργο αυτή η πρακτική να συνεχισθεί και τα επόμενα χρόνια όταν τα αποτελέσματα της προσπάθειας αποτελούν «παγκόσμια δημόσια αγαθά».

Τέλος, η χώρα μας στάθηκε ιδιαίτερα άτυχη ως προς τη χρονική συγκυρία της κρίσης της πανδημίας. Μετά από μία δεκαετία βαθύτατης κρίσης, οι εκτιμήσεις διεθνών οίκων και οργανισμών έδειχναν ότι μεσοπρόθεσμα οι προοπτικές ανάπτυξης ήταν πολύ καλές. Τόσο λόγω των μέτρων που ελήφθησαν για τον περιορισμό της πανδημίας, όσο και λόγω της υψηλής εξάρτησης της οικονομίας μας από τον τουρισμό, ένα παραγωγικό τομέα που επλήγη με ιδιαίτερη δριμύτητα από την κρίση, η πτώση του ΑΕΠ αναμένεται να είναι μεγάλη, αν και όχι τόσο μεγάλη όσο προέβλεπαν κάποιοι διεθνείς οργανισμοί στην αρχή της κρίσης. Τα μέτρα στήριξης της οικονομίας που έλαβε η κυβέρνηση περιόρισαν την αύξηση της ανεργίας, αλλά αύξησαν σημαντικά το ήδη πολύ υψηλό δημόσιο χρέος. Ομως, η αναστολή των περιορισμών για δημοσιονομικά πλεονάσματα και η συμμετοχή της Ελλάδας για πρώτη φορά στο πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης της ΕΚΤ, οδήγησαν σε απρόσκοπτο δανεισμό με ιστορικά χαμηλά επιτόκια. Το στοίχημα τώρα είναι η επιστροφή της οικονομίας σε υψηλούς και διατηρήσιμους ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης. Αρωγός στην προσπάθεια αυτή θα είναι τα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης και των Διαρθρωτικών Ταμείων αλλά και η αταλάντευτη προσήλωση στην υλοποίηση των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων που έχει ανάγκη η χώρα.

Ο Πάνος Τσακλόγλου είναι υφυπουργός Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων