Οι πολλαπλοί θάνατοι της δημοκρατίας

Τις μέρες αυτές αρκετοί θυμήθηκαν το βιβλίο των Steven Levitsky και Daniel Ziblatt «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες» που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2018, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο σε μετάφραση του Ανδρέα Παππά. Πράγμα λογικό, εάν αναλογιστούμε ότι το βιβλίο επικεντρώνει στην απειλή για τη δημοκρατία που αποτελούν οι λαϊκιστές, δημαγωγοί και τελικά αυταρχικοί πολιτικοί. Και εάν εξαιρέσει κανείς ορισμένες ατεκμηρίωτες αναλογίες, όπως η συμπερίληψη του Ούγκο Τσάβες σε αυτή την κατηγορία, το βιβλίο αποτελεί αυστηρή προειδοποίηση για το πού μπορεί να οδηγήσει η εμφάνιση πολιτικών όπως ο Ντόναλντ Τραμπ.

Ωστόσο, το ερώτημα που τίθεται είναι το εξής. Οι σύγχρονες απειλές για τη δημοκρατία περιορίζονται απλώς σε αυτό που συνήθως ονομάζουμε «λαϊκισμό»; Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ότι όπου δεν τίθεται εκλογής κάποιου όπως ο Τραμπ, που με μια έννοια αποτέλεσε μια «εξαίρεση», οι δημοκρατίες λειτουργούν καλά; Οτι αυτό που ορίζει τη δημοκρατία είναι η απλή εναλλαγή κυβερνήσεων που εκπροσωπούν παραλλαγές του «Κέντρου» και που δεν συγκλίνουν μόνο σε μια νεοφιλελεύθερη διαχείριση της οικονομίας αλλά και σε μια συνολικότερη δυσπιστία απέναντι σε μορφές διεκδίκησης μεγαλύτερης αναδιανομής ή ισχυρότερης κοινωνικής προστασίας;

Αυτό μας φέρνει στην ουσία του ερωτήματος. Ο περιορισμός της «κρίσης της δημοκρατίας» απλώς και μόνο στη λαϊκιστική δημαγωγία κινδυνεύει να λειτουργήσει ως αποφυγή αναμέτρησης με ένα σύνολο προβλημάτων με μία έννοια πιο σημαντικών και πιο διαρκών. Η δημοκρατία δεν είναι καθεστώς που απλώς περιλαμβάνει μορφές διαβούλευσης. Δεν περιορίζεται στο ότι μπορεί κάποια αιτήματα ή παράπονα να γίνουν ακουστά (κατά τα πρότυπα των cahiers de doléances που υπήρχαν και στην προεπαναστατική Γαλλία). Και σίγουρα δεν συγκεφαλαιώνεται στην απλή κοινοβουλευτική ανάθεση, ακόμη και εάν αυτή μπορεί να λειτουργήσει όντως ως μια οριακή δικλίδα ασφαλείας.

Αναμέτρηση. Η ιστορία του δημοκρατικού αιτήματος είναι η ιστορία της αναμέτρησης με την καταστατική αντιφατικότητα των νεωτερικών κοινωνιών. Είναι η στιγμή της εμφάνισης στο προσκήνιο εκείνων που κανονικά δεν προσμετρώνται στο περίγραμμα μιας πολιτικής διάρθρωσης, το «μέρος που δεν είναι μέρος κανενός» για να χρησιμοποιήσουμε τη φράση του Ζακ Ρανσιέρ. Είτε μιλάμε για το «πλήθος» της πολιτικής φιλοσοφίας του 17ου αιώνα, είτε για τον λαό όπως αναδύεται στην εμπειρία της Γαλλικής Επανάστασης, είτε για το προλεταριάτο όπως περιγράφηκε στη μαρξιστική παράδοση, το επίδικο δεν είναι ποτέ απλώς η συμμετοχή ή η πολιτική αναγνώριση, αλλά και η αμφισβήτηση των παραγωγικών μορφών που συντηρούσαν μια δομική ανισότητα.

Η αυθεντική πραγμάτωση της δημοκρατίας δεν αφορούσε ποτέ μόνο τη γενίκευση του εκλογικού δικαιώματος ή τον εξορθολογισμό της κοινοβουλευτικής διαδικασίας, αλλά πολύ περισσότερο την κατοχύρωση του κοινωνικού κράτους, τους περιορισμούς στην εργοδοτική αυθαιρεσία, την επέκταση των δημόσιων αγαθών και φορέων και την εμπέδωση φραγμών και ορίων στη λειτουργία των αγορών. Σε μια τέτοια οπτική, τα όσα συμβαίνουν τις τελευταίες δεκαετίες συνιστούν μια ιδιότυπη διαρκή αντεπανάσταση, μια προσπάθεια αναίρεσης όχι κάποιων υποτιθέμενων «στρεβλώσεων» της αγοράς αλλά αυτού που ήταν το κοντινότερο που υπήρξε σε δημοκρατική διακυβέρνηση.

Η αντίληψη ότι η αγορά είναι ένας μηχανισμός που χαρακτηρίζεται από εγγενή ορθολογικότητα, που πρέπει μάλιστα να θωρακίζεται από «πολιτικές παρεμβάσεις», δηλαδή από δημοκρατικά αιτήματα ισότητας και δικαιοσύνης, η επιμονή ότι η παραγωγική διαδικασία όπως και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις συνιστούν ιδιότυπα άβατα ως προς συλλογικές διεκδικήσεις (εάν εξαιρέσουμε τον ευφημισμό της «δημοκρατίας των μετόχων»), η διαρκής επέκταση του ιδιωτικού σε βάρος του δημοσίου άρα και σε βάρος των πεδίων όπου μπορούσε να υπάρχει δημοκρατική απόφαση, συνιστούν εδώ και αρκετά χρόνια τις κομβικές πλευρές μιας δομικής «κρίσης των δημοκρατιών» που όμως παρουσιάζεται σε μια σχεδόν κυνική αναστροφή ως η «δημοκρατική κανονικότητα».

Κατασταλτικές πρακτικές. Αυτό μπορεί να εξηγήσει και γιατί η ίδια περίοδος σφραγίστηκε από μια εντυπωσιακή επέκταση των κατασταλτικών πρακτικών. Η στρατιωτικοποίηση των ειδικών αστυνομικών δυνάμεων, το εκτεταμένο φάσμα περιορισμών στο δικαίωμα στη διαδήλωση, η διαρκής υπονόμευση του δικαιώματος στην απεργία (ενίοτε και με την επίκληση υποτίθεται πιο «δημοκρατικών» διαδικασιών), η αναγόρευση της απεργοσπασίας σε ύψιστο δικαίωμα, η διαρκής εχθρότητα απέναντι στα κινήματα της νεολαίας σε αυτό κατατείνουν.

Και βέβαια τα νέα τείχη, κυριολεκτικά και θεσμικά, που υψώνονται απέναντι στους μετανάστες και τους πρόσφυγες, και η ιδιότυπη δυσανεξία απέναντι σε οποιαδήποτε προοπτική να αποκτήσουν τα δημοκρατικά δικαιώματα που αναλογούν στον τρόπο που συμμετέχουν και συνεισφέρουν στην κοινωνική ζωή, συνιστούν επίσης μια διαρκή αναίρεση της δημοκρατίας, είτε θέλουμε να το παραδεχτούμε είτε όχι.