Συνταγματικά ζητήματα των εμβολιασμών

Η πανδημία παράγει συνεχώς ερωτήματα συνταγματικού δικαίου, τα οποία μάλιστα είναι από τα πιο δυσχερή και περίπλοκα, δηλαδή δεν επιδέχονται μονόπλευρες απαντήσεις με ένα ναι ή ένα όχι σχετικά με το τι είναι συνταγματικώς επιτρεπτό και τι είναι συνταγματικώς απαγορευμένο. Ας περιορισθούμε μόνο σε εκείνα που αφορούν το εμβόλιο. Μπορεί να γίνει ή όχι υποχρεωτικό και τι σημαίνει πρακτικά η τυχόν υποχρεωτικότητά του; Αν δεν είναι υποχρεωτικό για όλους, μπορεί να γίνει υποχρεωτικό για ορισμένες κατηγορίες του πληθυσμού, και αν ναι, για ποιες; Αν η διενέργειά του παραμείνει στο επίπεδο μιας ισχυρής σύστασης υπάρχουν κατηγορίες πληθυσμού που έχουν δικαίωμα προτεραιότητας στον εμβολιασμό;

Είναι επιτρεπτές οι δυσμενείς διακρίσεις σε βάρος των μη εμβολιασθέντων, τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα, είτε με γενικό νόμο του κράτους είτε απλώς με πρωτοβουλία ιδιωτικών φορέων στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών; Είναι επιτρεπτό κατά το Σύνταγμα και τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων το ψηφιακό υγειονομικό διαβατήριο Covid, το οποίο αποτελεί σύμφωνα με τη Διεθνή Ενωση Αερομεταφορών (ΙΑΤΑ), το μόνο διαθέσιμο μέσο για να μην καταρρεύσει σε παγκόσμια κλίμακα ο κλάδος των αερομεταφορών και η τουριστική βιομηχανία;

Οσον αφορά την υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού, η γνώμη μου είναι ότι κατ’ εξαίρεση και υπό προϋποθέσεις, δηλαδή μόνο αν καταστεί αδύνατη η επίτευξη συλλογικής ανοσίας με τον εκούσιο εμβολιασμό, είναι επιτρεπτή η νομοθετική πρόβλεψή της, όχι βέβαια με καταναγκασμό, αλλά μόνο με διοικητικές χρηματικές κυρώσεις ή άλλες δυσμενείς συνέπειες.

Προς το παρόν όμως δεν τίθεται καν ένα τέτοιο ζήτημα, αφού σε κανένα κράτος δεν υπάρχει επάρκεια εμβολίων για όλο τον πληθυσμό. Ανεξάρτητα από τη συνολική επάρκεια των δόσεων, το εμβόλιο πρέπει να είναι κατά τη γνώμη μου υποχρεωτικό για εκείνους που ασκούν δραστηριότητες που είναι πιο εκτεθειμένες στον κίνδυνο του ιού ή πιο επικίνδυνες για τη διάδοσή του: υγειονομικό προσωπικό, εργαζόμενοι σε οίκους ευγηρίας, εκπαιδευτικό προσωπικό – αν ανοίξουν τα σχολεία -, αστυνομικό προσωπικό που εκτελεί εξωτερικές μάχιμες υπηρεσίες.

Αυτοί που έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτου αν μολυνθούν από τον Covid-19, όπως οι υπερήλικες ή άλλες ιδιαίτερα ευπαθείς κατηγορίες, μαζί με το υγειονομικό προσωπικό και τους εργαζομένους σε οίκους ευγηρίας πρέπει να έχουν δικαίωμα προτεραιότητας, αν το εμβόλιο είναι προαιρετικό για όλους.

Οι τυχόν δυσμενείς συνέπειες για τους μη εμβολιασθέντες είναι ένα κρίσιμο ζήτημα που δεν θα πρέπει να αφεθεί στην αυτορρύθμιση της αγοράς. Καμία διάκριση σε βάρος τους, π.χ. απαγόρευση εισόδου στον εργασιακό χώρο ή πρόσβασης σε δημόσια θεάματα ή ακροάματα, κινηματογράφους, γήπεδα, εστιατόρια, κ.λπ., δεν είναι επιτρεπτή χωρίς ειδική νομοθετική ρύθμιση. Ενώ ειδικά στην περίπτωση του υγειονομικού διαβατηρίου θα πρέπει να σταθμιστεί και ο κίνδυνος για τα προσωπικά δεδομένα, κάτι που καθιστά οριακά επιτρεπτή την καθιέρωσή του και μόνον υπό πολύ αυστηρές προϋποθέσεις. Συνταγματικώς επιτρεπτή θα ήταν και η απαγόρευση όλων των διακρίσεων σε βάρος των μη εμβολιασθέντων, όχι μόνο του υγειονομικού διαβατηρίου αλλά και όλων των άλλων δυσμενών συνεπειών. Αλλά και πάλι στην περίπτωση αυτή θα χρειαζόταν νομοθετική ρύθμιση, αλλιώς η απαγόρευση δεν θα ήταν αποτελεσματική. Με άλλα λόγια, είτε στη μία είτε στην άλλη περίπτωση, ο νομοθέτης δεν μπορεί να ξεφύγει από την ευθύνη του, να λάβει αυτός τις κρίσιμες αποφάσεις.

Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος είναι καθηγητή Δικαίου και Διοίκησης ΕΑΠ