Μήπως το 2020 ήταν, τελικά, μια καλή χρονιά;

Καθώς οι τίτλοι τέλους αυτής της δραματικής χρονιάς ξετυλίγονται στην οθόνη, μετράμε εκπλήξεις και ανατροπές, αλλαγές και απώλειες και προσπαθούμε να φανταστούμε τι θα προκύψει όταν πατηθεί εκείνο το τετραγωνάκι κάτω δεξιά που λέει «επόμενο επεισόδιο». Αλλά οι προβλέψεις είναι δύσκολο πράγμα, όπως έλεγε κι ένας θρύλος του αμερικανικού μπέιζμπολ. «Ιδίως όταν αφορούν το μέλλον».

Το ενδεχόμενο να ενσκήψει ένας εξαιρετικά μολυσματικός ιός, αντίστοιχος της ισπανικής γρίπης του 1918, δεν ήταν, βέβαια, δύσκολο να προβλεφθεί. Είχε άλλωστε συζητηθεί εκτεταμένα τα τελευταία χρόνια. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε παραγγείλει μια αναλυτική μελέτη για το θέμα, που δημοσιεύθηκε το 2006. Προέβλεπε ότι μια πιθανή πανδημία, εξαιτίας ενός νέου, επιθετικού ιού, θα προκαλούσε μεγάλης κλίμακας  ανθρώπινο πόνο. Αλλά «δεν θα αποτελούσε σημαντική απειλή για την ευρωπαϊκή μακροοικονομία».

Πόσο έξω μπορεί να πέσει μια πρόβλεψη! Γιατί ενώ ο Covid αποδείχθηκε ηπιότερος από τη γρίπη του 1918, που είχε αφανίσει μεταξύ 1% και 6% του τότε παγκόσμιου πληθυσμού, οι οικονομικές του επιπτώσεις αποδεικνύονται πολύ βαρύτερες. Μια μελέτη του Χάρβαρντ υπολόγιζε ότι, για την αμερικανική οικονομία μόνον, το κόστος του Covid θα φθάσει τα 16 τρισ. δολάρια. Το 75% του ετήσιου αμερικανικού ΑΕΠ. Μια σχετικά ήπια – στην ιστορική κλίμακα – πανδημία έφερε ασύμμετρα μεγάλες συνέπειες. Που ακόμη δεν έχουμε δει στο σύνολό τους. Γιατί; Γιατί ήρθε να αποκαλύψει αδυναμίες και δυσλειτουργίες βαθιές. Το βάρος των ανισοτήτων που διευρύνονται, προπάντων. Και γιατί ήρθε να επικαθίσει σε μια πολλαπλή κρίση – που είναι κρίση διάψευσης οικονομικών προσδοκιών, κρίση νομιοποίησης της δημοκρατίας, κρίση διεθνών σχέσεων – μετά από τέσσερα χρόνια Τραμπ – και κρίση των ατελών θεσμών της διεθνούς διακυβέρνησης.

Και τώρα;

Ας κοιτάξουμε πίσω, πριν δούμε μπροστά. Μήπως το φοβερό, το καταραμένο 2020, δεν ήταν τόσο κακό τελικά; Μήπως έχουν δίκιο εκείνοι οι ειδικοί που λένε ότι με τον Covid σταθήκαμε τυχεροί, αφού μια ήπια πανδημία ήρθε να μας προειδοποιήσει και να μας προετοιμάσει για μια χειρότερη που έρχεται, που μπορεί να έρθει; Κι έπειτα, μήπως θα έπρεπε να εκτιμήσουμε καλύτερα τα κέρδη αυτής της τόσο δύσκολης χρονιάς;

Κέρδος πρώτο, η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στον ορθολογισμό της επιστήμης, η οποία έφερε σε χρόνο ρεκόρ όχι ένα, μα πολλά εμβόλια για την αντιμετώπιση ενός νέου, άγνωστου ιού. Η αντιεμβολιαστική συνωμοσιολογία αντιστέκεται και, στα μέρη μας τουλάχιστον, η αντιπολίτευση εμβολιάζεται πολιτικολογώντας περί εμβολίων. Αλλά η μεγάλη εικόνα δεν αλλάζει. Η εμπιστοσύνη στους «ειδικούς» και στη γνώση τους αποκαταστάθηκε.

Κέρδος δεύτερο, η ήττα – προσωρινή; ποιος ξέρει – του πλουτο-λαϊκισμού α λα Τραμπ, που μπορεί να συμπαρασύρει -προσωρινά; θα δούμε – σε ύφεση το μέχρι πρόσφατα ακμαίο ρεύμα της εθνικιστικής αναδίπλωσης και του ανελεύθερου, αυταρχικού κοινοβουλευτισμού, που έμοιαζε να γοητεύει πολλές γωνιές της Ευρώπης και να αναστρέφει κατακτήσεις χρόνων στη διεθνή συνεργασία και αλληλεγύη.

Κέρδος τρίτο, η Ευρώπη η ίδια. Η επιχείρηση συγχρονισμένης, συντονισμένης παραγγελίας και διανομής εμβολίων σε όλες τις χώρες – μέλη, ήταν μια ελπιδοφόρα ρωγμή στο τείχος του «υγειονομικού εθνικισμού» που δεν έχει παραδώσει ακόμη τα όπλα, μα υπέστη μια πρώτη ήττα. Και η συμφωνία για ένα κοινό πρόγραμμα οικονομικής ανασυγκρότησης, με κοινό δανεισμό, είναι κι αυτή μια πρόοδος του «πρόζεκτ Ευρώπη», που εμείς οι Ελληνες, με τη φρικτή εμπειρία του 2010-2012, τότε που κάθε συζήτηση για αμοιβαιοποίηση χρέους ήταν κατάρα, μπορούμε να εκτιμήσουμε καλύτερα από τον καθένα.

Κέρδος τέταρτο, η απότομη ώθηση που – ειδικά στην Ελλάδα – έδωσε η πανδημία στην τεχνολογική πρόοδο, στην εξάπλωση της τηλε-εργασίας, της τηλε-εκπαίδευσης ή στην ψηφιοποίηση δημόσιων υπηρεσιών. Η εξέλιξη κρύβει κινδύνους, φυσικά. Μα, ειδικά για εμάς, μια χώρα που έψαχνε ματαίως τρόπο να κόψει δρόμο, να προλάβει την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση, μια διπλή ευκαιρία ανοίγεται. Ενα, η ευκαιρία να αντιμετωπιστεί, δια της ψηφιακής εξάχνωσής του, το βασικό αναπτυξιακό (και δημοκρατικό) πρόβλημα της χώρας – η πελατειακή και συντεχνιακή λαφυραγώγηση του κράτους. Και δύο, η ευκαιρία να γίνουμε από χώρα του brain drain, από χώρα εξαγωγής νεανικού δυναμικού υψηλής κατάρτισης, χώρα εγκατάστασης των «ψηφιακών μεταναστών» του μέλλοντος, εκείνων που θα δουλεύουν για τη διεθνή οικονομία από μια ηλιόλουστη ελληνική ακτή.

Θα μπορούσαμε, λοιπόν, παρά τη γενική διάθεση να το στείλουμε με δυο φάσκελα στον αγύριστο ή να το διαγράψουμε με ένα κατακόκκινο Χ, όπως στο εξώφυλλο του ΤΙΜΕ, να το δούμε αυτό το αξέχαστο 2020 και με μια πιο αισιόδοξη, πιο θετική ματιά. Εστω και ως άσκηση εφήμερης «αισιοδοξίας της πρωτοχρονιάς».

Με μια προϋπόθεση, μία προπάντων μεταξύ πολλών. Οτι οι καταστροφές που αναπόφευκτα θα αφήσει πίσω της η πανδημία, στην ψυχική υγεία και την οικονομία δεν θα μείνουν απλώς καταστροφές. Δεν θα γραφούν απλώς στα βιβλία ως ζημιές. Οτι, για παράδειγμα, οι επιχειρήσεις που δεν θα ανοίξουν ξανά, οι θέσεις εργασίας που θα χαθούν, οι μικρές επενδύσεις που θα απαξιωθούν δεν θα χαθούν για πάντα. Ενα νέο κοινωνικό συμβόλαιο θα τις συμπεριλάβει, θα τις βοηθήσει να μεταβούν στο μετα-πανδημικό μέλλον.