Οι Μεγάλες Δυνάμεις και η Επανάσταση

Την περίοδο 1814-1821 η Ελληνική Επανάσταση κυοφορείται στον άξονα Κωνσταντινουπόλεως – Βουκουρεστίου – Οδησσού – Αγίας Πετρούπολης – Ιονίων Νήσων – Τεργέστης – Βιέννης – Παρισίων, σε περιορισμένους κύκλους, στο ημίφως, με ακριτομυθίες και υπονοούμενα, μεταξύ προσωπικοτήτων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, της Ελληνικής Διασποράς, των προεστών, εμπόρων, διανοουμένων και οπλαρχηγών. Η Φιλική Εταιρεία ιδρύεται το 1814 στην Οδησσό και μέχρι το 1818 βρίσκεται σε εμβρυακή φάση με μερικές δεκάδες μέλη. Μετά το 1818 η έδρα της μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη και μαζικοποιείται.

Στην πρώτη φάση της Επανάστασης (1821-1822), η επανάσταση κινείται υπό τον αστερισμό της ρωσικής πολιτικής. Ο αξιωματικός του ρωσικού στρατού και υπασπιστής του Τσάρου Αλέξανδρος Υψηλάντης ανακηρύσσεται πρώτος αρχηγός του επαναστατημένου έθνους. Εισβάλλει στην οθωμανική αυτοκρατορία από τη ρωσική επικράτεια. Την ηγεσία του Αγώνα στην Ελλάδα αναλαμβάνει ο αδελφός του Δημήτριος, επίσης αξιωματικός του ρωσικού στρατού. Την άνοιξη του 1821, στο συνέδριο της Ιεράς Συμμαχίας στο Laibach, τη διεθνή καταδίκη της ήδη εκραγείσης Ελληνικής Επανάστασης αποτρέπει ο υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας κόμης Ιωάννης Καποδίστριας. Από τα δημοσιευθέντα μέχρι σήμερα διπλωματικά έγγραφα δεν έχει προκύψει τεκμηριωμένη ρωσική εμπλοκή στον σχεδιασμό της Επανάστασης, αλλά η ανοχή της ρωσικής πολιτικής είναι πασιφανής, παρά τη δημόσια αποκήρυξη των επαναστατών από τον Τσάρο.

Η εμπλοκή της Αγγλίας προκύπτει μετά την αποχώρηση του (πρωτεργάτη της Ιεράς Συμμαχίας, στενού συμμάχου του Metternich και σφοδρού εχθρού της Ελληνικής Επανάστασης) Castlereagh από το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών το 1822 και την αντικατάστασή του από τον φιλέλληνα Γεώργιο Canning. Ο Canning ανέλαβε υπουργός τον Αύγουστο του 1822, τη στιγμή που στα Δερβενάκια η οθωμανική αυτοκρατορία υφίστατο ολοσχερή στρατιωτική καταστροφή από μερικές εκατοντάδες ατάκτους υπό τον Κολοκοτρώνη. Από τη στιγμή εκείνη η Αγγλία αφενός μεν συνειδητοποιεί ότι επέρχεται μείζων γεωπολιτική μεταβολή, αφετέρου δε αποφασίζει να τη διαχειριστεί προς όφελός της.

Αυτήν ακριβώς την έννοια έχει η πολιτική του Canning: η ίδρυση ενός ελάσσονος ελληνικού κράτους α. θα απέτρεπε τη συνολική διάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και άρα την κάθοδο της Ρωσίας στη Μεσόγειο και β. θα δημιουργούσε ένα ελεγχόμενο από τη βρετανική πολιτική κρατίδιο στη ναυτική οδό που οδηγεί από τον Ατλαντικό στον Ινδικό Ωκεανό (Γιβραλτάρ, Μάλτα, Κρήτη, Κύπρος, Σουέζ) και το οποίον η βρετανική πολιτική αποσκοπούσε να θέσει υπό έλεγχον.

Ο Canning πρωθυπουργοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1827 και απεβίωσε τον Αύγουστο του ιδίου έτους, αλλά o αναλόγων πεποιθήσεων εξάδελφός του Stratford Canning, πρεσβευτής της Αγγλίας στην Κωνσταντινούπολη, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη δρομολόγηση της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου ως εξής: η πρώτη Συνθήκη του Λονδίνου (6/7/1827) επέβαλε ελληνοτουρκική ανακωχή και σε περίπτωση μη αποδοχής της από την Τουρκία όριζε ότι «εάν η ανακωχή δεν εγένετο δεκτή εντός μηνός, οι υπογράφουσαι Δυνάμεις ήθελον λάβη τα προσήκοντα εις τας περιστάσεις μέτρα…». Οταν ο άγγλος στόλαρχος της Μεσογείου ναύαρχος Codrington ζήτησε από τον Stratford Canning εξειδίκευση των εντολών σε περίπτωση μη συμμόρφωσης του Ιμπραήμ, ο πρεσβευτής απάντησε: «… Αν δεν γίνεται αλλιώς, να επιβάλετε την ειρήνη με τα πυροβόλα σας».

Στο Ναυαρίνο, με την Αγγλία και τη Ρωσία που είχαν ήδη συντελέσει καθοριστικά στην εξέλιξη της Επανάστασης, συνέπραξε η Γαλλία. Η μεγάλη αυτή χώρα είχε συντριβεί το 1815 και είχε συρθεί από την Ιερά Συμμαχία σε πορεία διαμελισμού, από την οποία τη διέσωσε με στερεά επιχειρήματα ο ήδη από το 1815 υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας Καποδίστριας. Η γαλλική κοινή γνώμη ήταν καθοριστικά φιλελληνική και η συμμετοχή της μοναρχικής Γαλλίας στο Ναυαρίνο (όπως και η ένθερμη διπλωματική και έμπρακτη στήριξη των ΗΠΑ) έδωσαν παγκόσμιο στίγμα στη ναυμαχία. Η Γαλλία άλλωστε ανέλαβε την εκκαθάριση των υπολειμμάτων του Ιμπραήμ, με την αποστολή του στρατηγού Maison στην Ελλάδα το 1828.

Παρά τις αλλεπάλληλες ήττες του, ο σουλτάνος Μαχμούτ Β’ δεν έστεργε να αποδεχθεί την Ελληνική Ανεξαρτησία. Χρειάστηκε ο ίδιος ο τσάρος Νικόλαος να διασχίσει τον Δούναβη επικεφαλής ρωσικής στρατιάς το 1828. Οταν το καλοκαίρι του 1829 τα ρωσικά στρατεύματα έφτασαν 70 χιλιόμετρα από την Πόλη, ο σουλτάνος πανικόβλητος υπέγραψε τη Συνθήκη της Αδριανουπόλεως (14/9/1929) με την οποία αναγνώρισε την ανεξαρτησία της Ελλάδος. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου (3/2/1830) η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία αναγνώρισαν την Ελλάδα ως κυρίαρχο κράτος.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης. Από τις εκδόσεις Καπόν κυκλοφορεί το βιβλίο του «Παναγιώτης Κανελλόπουλος: ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του»