5 + 1 μαθήματα από τις κρίσεις του 2020

Το 2019 δημιούργησε στην πλειοψηφία των πολιτών προσδοκίες για καλύτερες μέρες. Μια κοινωνία κουρασμένη από την παρατεταμένη οικονομική κρίση και τις πολλαπλές επιπτώσεις που είχε αυτή σε διάφορους τομείς αναζητούσε μέσα από την πολιτική αλλαγή σταθερότητα και προγραμματισμό, δηλαδή σχέδιο. Το βασικό αφήγημα ήταν αυτό της κανονικότητας, το οποίο χαρακτήριζε και τις ελπίδες για το 2020.

Το 2020 όμως αποδείχτηκε κάθε άλλο παρά η χρονιά της κανονικότητας, μια και ο Φεβρουάριος και ο Μάρτιος χαρακτηρίστηκαν από δύο μεγάλες κρίσεις. Η πρώτη ήταν η συνοριακή, με την Τουρκία να προσπαθεί να προωθήσει μαζικά παράτυπους μετανάστες στην περιοχή του Εβρου. Η δεύτερη ήταν η παγκόσμια κρίση της πανδημίας. Δύο κρίσεις που ξεδιπλώθηκαν κυριολεκτικά παράλληλα. 26 Φεβρουαρίου καταγράφτηκε το πρώτο κρούσμα της πανδημίας στη Θεσσαλονίκη και 28 Φεβρουαρίου ξεκίνησε η κρίση στον Εβρο.

Μπορούμε να μιλήσουμε ακόμη και για μια «τέλεια» καταιγίδα με σενάρια άσκησης διαδοχικών κρίσεων. Ηταν όμως πραγματικότητα. Η Ελλάδα μπήκε για τα καλά σε αυτό που αποκαλούμε περίοδος των πολυ-κρίσεων. Θα πρέπει στο σκηνικό να προσθέσουμε και την παρατεταμένη κρίση με την Τουρκία στο Αιγαίο και γενικότερα στην Ανατολική Μεσόγειο. Πρόκειται για κρίσεις με διαφοροποιημένη δριμύτητα, διάρκεια και τρόπο κλιμάκωσης, οι οποίες απαιτούν και διαφορετική διαχείριση. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως και το βασικότερο ζήτημα, τον μηχανισμό διαχείρισης. Σχεδόν όλες οι κυβερνήσεις των τελευταίων δεκαπέντε ετών έχουν στο προεκλογικό τους πρόγραμμα τις αλλαγές στη διαχείριση κρίσεων. Καμία όμως δεν έχει καταφέρει μέχρι τώρα να προχωρήσει μια ολοκληρωμένη και ριζική μεταρρύθμιση που να βάζει την Ελλάδα στα νέα δεδομένα διαχείρισης. Επί της ουσίας, η τελευταία συγκροτημένη και ολοκληρωμένη προσπάθεια οργάνωσης έγινε στο πλαίσιο της προετοιμασίας για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004.

Λαμβάνοντας υπόψη αυτά τα δεδομένα, η επιτυχής διαχείριση των κρίσεων που αντιμετώπισε η Ελλάδα τους δέκα από τους δώδεκα μήνες του 2020 είναι ακόμη σημαντικότερη, μια και έγινε σε ένα θεσμικό και στρατηγικό κενό λόγω της χρόνιας αδυναμίας και απροθυμίας μεταρρύθμισης του μηχανισμού διαχείρισης κρίσεων.

Η πανδημία, η μεγαλύτερη από τις προαναφερόμενες κρίσεις, είναι αυτή που μας δίνει και τα περισσότερα μαθήματα. Επί της ουσίας, ο συντονισμός που ήταν απαραίτητος για τη διαχείρισή της μπορεί να συγκριθεί μόνο με αυτόν των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004. Υπάρχουν λοιπόν πέντε μαθήματα που μας αφήνει το 2020 – η χρονιά των κρίσεων.

Πρώτον, η πρόβλεψη πρέπει να θεσμοθετηθεί και να οργανωθεί ως συστατικό μέρος του στρατηγικού σχεδιασμού και της διαχείρισης κρίσεων.

Δεύτερον, χρειάζεται μια ριζική αναδιάρθρωση του μηχανισμού διαχείρισης κρίσεων, στην κατεύθυνση της ολιστικής προσέγγισης της ασφάλειας που εμπεριέχει και την προστασία.

Τρίτον, πρέπει να αναπτυχθούν συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (early warning systems), το μεγάλο στοίχημα παγκοσμίως σε αυτόν τον τομέα.

Τέταρτον, χρειάζονται θεσμικές αλλαγές σε όλους τους τομείς της διαχείρισης κρίσεων (πέραν της πολιτικής προστασίας που έχουν ήδη γίνει με τη νομοθέτηση του Εθνικού Μηχανισμού).

Πέμπτον, ο στρατηγικός σχεδιασμός για την ασφάλεια πρέπει να ενσωματώσει την ευελιξία και τη διαδικασία αναπροσαρμογής λόγω κρίσεων (flexibility and adaptation).

Υπάρχει τέλος και ένα έκτο μάθημα, οι θεσμικές, στρατηγικές και επιχειρησιακές αλλαγές πρέπει να προωθηθούν πάνω στη γνώση της διαδικασίας αποτίμησης των κρίσεων που αντιμετωπίστηκαν. Η κυβέρνηση πρέπει να αξιοποιήσει τα σωστά πολιτικά και επιχειρησιακά αντανακλαστικά και να επενδύσει σε μια μεταρρύθμιση της διαδικασίας διαχείρισης κρίσεων. Θα είναι μια ιστορική τομή για τη χώρα.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ