Πώς επηρεάζονται {LF}τα παιδιά και οι έφηβοι;

Η πανδημία Covid-19 και ο συνοδός εγκλεισμός αναμένεται να επηρεάσει και την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων, και ιδιαίτερα των πλέον ευάλωτων ομάδων πληθυσμού.

Από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα έχουν ήδη διατυπωθεί ανησυχίες σχετικά με την αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας και της παιδικής κακομεταχείρισης, την οικονομική κρίση που συνοδεύει την πανδημία και τη μη καλή εξέλιξη προβλημάτων ψυχικής υγείας λόγω καθυστερήσεων σε διαγνώσεις και θεραπείες. Για πολλές περιπτώσεις παιδιών με προβλήματα ψυχικής υγείας, η τόσο σημαντική «συνέχεια στη φροντίδα» διακόπηκε στον πρώτο εγκλεισμό για λόγους ασφάλειας και προστασίας. Οι παρεμβάσεις συνεχίζονται και με τη χρήση τεχνολογίας, ωστόσο υλοποιούνται κάτω από πιο δύσκολες συνθήκες.

Σε αντίθεση με το πρώτο κύμα της πανδημίας, έχουμε πια στη διάθεσή μας μελέτες (αν και με μεθοδολογικούς περιορισμούς) των κινδύνων για την ψυχική υγεία των νέων λόγω της πανδημίας και των περιορισμών της. Είναι μάλιστα αναμενόμενο να επιβαρυνθούν ιδιαίτερα πληθυσμοί παιδιών με προϋπάρχουσες δυσκολίες (αυτισμό, ΔΕΠΥ, μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα συμπεριφοράς και συναισθήματος κ.λπ.) και οικογενειών που ήδη μειονεκτούν.

Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση 80 μελετών σε περίπου 52.000 παιδιά και εφήβους μέσης ηλικίας 15 ετών έδειξε μεγαλύτερα ποσοστά κατάθλιψης και κυρίως άγχους στη διάρκεια της απομόνωσης. Σε μια κινεζική μελέτη παιδιών και εφήβων, 23% και 29% αντίστοιχα παρουσίαζαν συμπτώματα άγχους και 23% κατάθλιψης. Πιο ευάλωτα σε άγχος ήταν κορίτσια, κάτοικοι αστικών περιοχών και εκείνα με συναισθηματικό τρόπο αντιμετώπισης καταστάσεων. Παράγοντες κινδύνου για κατάθλιψη ήταν ο εθισμός στο Διαδίκτυο και στα smartphones, ενώ οι λιγότερες ώρες στο Διαδίκτυο και η αντιμετώπιση καταστάσεων με επίλυση προβλημάτων σχετίζονταν με λιγότερα συμπτώματα κατάθλιψης.

Τόσο πρόσφατες μελέτες όσο και η δική μας εμπειρία δείχνει το στρες των νεαρών λόγω της δυσκολίας τους να αποστασιοποιούνται έστω και για λίγο από την οικογένειά τους μετά από μια διαμάχη ή σύγκρουση, καθώς και της αδυναμίας να δουν τους φίλους τους και άλλα σημαντικά γι’ αυτούς πρόσωπα.

Σε (ποιοτική) μελέτη μας νοσηλευόμενων παιδιών και εφήβων, όλοι τους διατύπωσαν την ανάγκη για ισορροπημένη ενημέρωση, εξέφρασαν τις αρνητικές αλλαγές που έφερε η καραντίνα, τους περιορισμούς στην κοινωνική ζωή και προσωπική ελευθερία, και την υπερβολική επαφή με τα μέλη της οικογένειας. Επιπλέον, ανησυχούν για την υγεία των ίδιων και των οικογενειών τους, το άγνωστο που συνοδεύει την πανδημία και τη διαχείρισή της σε άλλες χώρες. Βοηθητικές στρατηγικές διαχείρισης των δύσκολων συναισθημάτων ήταν η αποφυγή μηρυκασμού σκέψεων για την πανδημία και τις επιπτώσεις, η εστίαση σε θετικά, η ματιά στο μέλλον και η αίσθηση του ανήκειν και της κοινής εμπειρίας για όλους. Επιπλέον γίναμε αποδέκτες αιτημάτων από πολλές παρακολουθούμενες οικογένειες παιδιών με προβλήματα του φάσματος του αυτισμού λόγω αυξημένης ανησυχίας, στερεοτυπιών, προβλημάτων ύπνου κ.λπ. των παιδιών τους

Είναι ανάγκη να μελετηθούν, και μάλιστα μακροχρονίως, οι επιπτώσεις τόσο της ίδιας της πανδημίας όσο και του παρατεταμένου εγκλεισμού και των μέτρων κοινωνικής απομόνωσης. Η Κλινική έχει ξεκινήσει μελέτη της πανδημίας στα Ελληνόπουλα. Να υλοποιηθούν ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, δίνοντας προτεραιότητα στις πιο ευάλωτες ομάδες παιδιών και οικογενειών. Οι ψυχίατροι παιδιών και εφήβων να διασφαλίσουν με κάθε δυνατό τρόπο τη συνέχεια φροντίδας στα νεαρά άτομα με ανάγκες και οι υπηρεσίες να περιμένουν αύξηση των προβλημάτων ψυχικής υγείας.

Σε κάθε περίπτωση οι γονείς («μοντέλα» για τα παιδιά τους στα οποία θα μάθουν «δεξιότητες ζωής») πρέπει να δίνουν περισσότερη προσοχή στα μικρότερα κυρίως παιδιά, να τα ενημερώνουν στο επίπεδό τους, να διατηρούν την καθημερινή ρουτίνα, να εστιάζουν σε καλές συμπεριφορές, να μάθουν στους εφήβους ανάληψη κάποιων ευθυνών και εμπλοκή τους σε δουλειές, να ασχοληθούν περισσότερο με δημιουργικές ενασχολήσεις, να τους κρατούν σε επαφή με τους συνομηλίκους τους και, τέλος, να φροντίζουν τη δική τους ψυχική υγεία.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής ΕΚΠΑ, ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία», διευθυντής Σπουδών ΠΜΣ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ «Ψυχική Υγεία και Ψυχιατρική Παιδιών και Εφήβων»