Οι αγράμματοι

Αν συμφωνούμε πως ο κανόνας σήμερα είναι το κενό ηγεσιών -εξαιρέσεις υπάρχουν- τίθενται δύο θεμελιώδη ερωτήματα, το πρώτο από τα οποία θα σχολιάσω σήμερα: Μπορούμε να εμπιστευτούμε έναν αμόρφωτο πολιτικό ηγέτη; Το δεύτερο ερώτημα, που θα θίξω σε επόμενο αρθρίδιο, είναι το αν μπορούμε να εμπιστευτούμε έναν πολύ νέο ή έναν πολύ ηλικιωμένο, το αν δηλαδή η ηλικία παίζει καθοριστικό ρόλο στην επιλογή των ανθρώπων που λαμβάνουν αποφάσεις.

Μπαίνω στον πειρασμό να αναφέρω τι έγραφε ο Πλούταρχος κατά τον 1ο αιώνα, αλλά νομίζω ότι ο σημερινός πολίτης ελάχιστα πείθεται από τις διαπιστώσεις των αρχαίων σοφών. Κι όμως, οι καλές σκέψεις είναι πάντοτε απλές σκέψεις: ο Πλούταρχος έγραφε ότι οι άνθρωποι που μπαίνουν στην πολιτική για να ασκήσουν εξουσία είναι ανασφαλείς και φοβούνται τους ανθρώπους που κυβερνούν. Ανασφαλείς είναι συνήθως οι άνθρωποι χωρίς μορφωτικό υπόβαθρο και για να κρύψουν αυτή την ανασφάλεια γίνονται κραυγαλέοι και αυταρχικοί· φθονούν όσους είναι καλύτεροί τους και κάνουν κατάχρηση της εξουσίας που τους έχει παραχωρηθεί.

Σε μερικές χώρες ηγέτες αναδεικνύονται θρησκευόμενοι ζηλωτές, αιμοδιψείς φύλαρχοι ή δικτάτορες. Στην Ελλάδα, υπερισχύουν προσωπικότητες που έχουν ψευτοφοιτήσει σε κάποιο ίδρυμα, έχουν πάρει ένα ρημαδοπτυχίο και έχουν παραμείνει κούτσουρα. Η πορεία της παιδείας μας, όχι μόνο ως σύστημα αλλά και ως αξία, δημιούργησε γενιές που όχι μόνο δεν ξέρουν γράμματα αλλά, είτε δεν έχουν επίγνωση της άγνοιάς τους, είτε καμαρώνουν γι’ αυτή. Στην ξεχειλωμένη δημοκρατία μας, όλο και περισσότεροι αγράμματοι διεκδικούν και επιτυγχάνουν θέσεις και αξιώματα, λαμβάνοντας αλλοπρόσαλλες αποφάσεις και υποβαθμίζοντας περαιτέρω τον δημόσιο διάλογο.

Υπάρχουν δύο είδη αμόρφωτων πολιτικών: εκείνοι που δεν διαθέτουν περγαμηνές, ούτε καν από πανεπιστήμια-δευτεράντζες, κι εκείνοι που έχουν κάποιο πτυχίο το οποίο θεωρούν αποδεικτικό μόρφωσης. Παρατηρούμε ομοιόμορφη συμπεριφορά των δύο αυτών ειδών: τους λείπει η ταπεινοσύνη του «εν οίδα ότι ουδέν οίδα»· μιλούν για τα πάντα, έχουν γνώμη για τα πάντα -και εκφέρουν αυτή τη γνώμη με κοινοτοπίες και φτωχή γλώσσα όπως φτωχές είναι οι ιδέες τους. Έτσι, βρισκόμαστε μπροστά σε πολιτικούς οι οποίοι, είτε από οκνηρία, είτε από βραδύνοια, είτε από αντισυστημική άποψη, δεν έμαθαν τίποτα στην πορεία της ζωής τους. Όπως παντού, έτσι και στην Ελλάδα, μπορεί κανείς να αποφοιτήσει από σχολεία και σχολές χωρίς να μάθει σχεδόν τίποτα, με μοναδικό παράθυρο στον κόσμο την τηλεόραση και τα social media. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για ανθρώπους που πέρασαν τη νιότη τους σε κόμματα, δηλαδή σε χώρους στεγανοποιημένους όπου προσφέρονται έτοιμες ιδέες, έτοιμες διατυπώσεις, έτοιμες απαντήσεις σε υπαρκτά ή φανταστικά ερωτήματα. Η κομματική ζωή είναι η εγγύηση της αμορφωσιάς και της αποξένωσης από τον κόσμο, από την εξελισσόμενη πραγματικότητα.

Ένας άλλος παράγοντας αμορφωσιάς είναι η ίδια η διανοητική ικανότητα, τα όρια του μυαλού του καθενός που παραμένουν στενά όταν δεν γίνεται η απαραίτητη προσπάθεια. Ο Ντόναλντ Τραμπ είναι πολυχρησιμοποιημένο παράδειγμα, αλλά θα το ξαναχρησιμοποιήσω: αποφοίτησε από διάφορα σχολεία χωρίς να μάθει τίποτα· πρόκειται για εκείνο το είδος του ανόητου πλουσιόπαιδου που μπορεί να ενταχθεί στον αμερικανικό καπιταλισμό και να βγάλει ακόμα περισσότερα λεφτά. Στην Ελλάδα, έχουμε μια μεγάλη ποικιλία από ανοήτους, που, αν και δεν έχουν το ίδιο οικονομικό υπόβαθρο, εμφανίζουν τα παθολογικά συμπτώματα της τραμπικής ηγεσίας: απλοϊκές ιδέες, επιπολαιότητα, άγνοια στα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα, καθώς και άγνοια των κοινωνικών τρόπων, της τέχνης της συζήτησης, εν κατακλείδι της τέχνης της δημοκρατίας. Ο Τζορτζ Γ. Μπους, που φαινόταν αμόρφωτος, είχε κάνει κάποιες σπουδές, αλλά παρέμενε επαρχιώτης: περιττό να το λέει κανείς, αλλά η ακαδημαϊκή μόρφωση δεν μας εγγυάται ούτε ανοιχτό πνεύμα, ούτε κατανόηση των πολιτικών προβλημάτων· αποτελεί ωστόσο μια προϋπόθεση στην οποία μπορούμε να ποντάρουμε τόσο ως εκλέγοντες όσο και ως εκλεγμένοι.

Τα γλωσσικά μαργαριτάρια που εκσφενδονίζουν οι εκλεγμένοι μας δεν είναι μια συμπαθητική ένδειξη λαϊκής καταγωγής, ούτε φυσικά μια επιθυμητή κατάσταση της δημοκρατίας κατά την οποίαν στο Κοινοβούλιο βρίσκει θέση ο απλός άνθρωπος. Αντιθέτως, είναι ο καθρέφτης μιας ανωμαλίας: έχουμε τοποθετήσει σε θέσεις λήψεως σοβαρών αποφάσεων ανθρώπους που δεν έχουν την παραμικρή ιδέα για το πεδίο στο οποίο κινούνται και που συχνότατα δεν επιδεικνύουν καμιά φιλομάθεια. Η έλλειψη μόρφωσης παράγει, μεταξύ άλλων, δύο ιδιότητες: η πρώτη είναι η υπεραπλούστευση· η δεύτερη είναι η βεβαιότητα. Ο αμόρφωτος άνθρωπος βλέπει τον κόσμο και τα προβλήματα με τρόπο που αντιστοιχεί σε παιδαριώδη νοημοσύνη και, παρ’ όλ’ αυτά, έχει τη σιγουριά που λείπει από τον μορφωμένο. Η αμφιβολία είναι προσόν των πεπαιδευμένων. Η δε βεβαιότητα των απαίδευτων συνοδεύεται από κατά φαντασίαν παντογνωσία.

Τη συναντάμε σε τριτοκοσμικούς ηγέτες -σκέφτομαι τον πρωθυπουργό της Ινδίας Ναρέντρα Μόντι ο οποίος μού φαίνεται ότι δεν καταλαβαίνει τίποτα για τίποτα: δεν έχει ταξιδέψει πολύ, τα αγγλικά του είναι μέτρια και διακρίνεται από κάποιον τοπικισμό. Συχνά, όταν ακούω ελληνικές ειδήσεις ή βλέπω τους πολιτικούς μας στην τηλεόραση, έχω τη φαντασίωση μικρών Μόντι -κι ενώ πολλοί δημοσιογράφοι έχουν ταξιδέψει, έχουν σπουδάσει, έχουν δει τον κόσμο, υπάρχει πάντοτε ένα δημοσιογραφικό σώμα που στηρίζει τη μάζα των αμόρφωτων πολιτικών με ανάλογη αμορφωσιά.

Ο Τόμας Τζέφερσον έκανε λόγο για μια «φυσική αριστοκρατία», για ένα πολιτικό προσωπικό με γνώσεις και δεξιότητες που λείπουν από τον απλό πολίτη. Ιδιαίτερα σε χώρες που λιμνάζουν στην προ-νεωτερικότητα, η ανάδειξη χωρικών που δεν έχουν έρθει σε επαφή με τον παγκόσμιο πολιτισμό επιτείνει τη στασιμότητα. Συμβαίνει και σ’ εμάς, όπου πολλοί άνθρωποι που μπαίνουν στην πολιτική είναι εντελώς άξεστοι (πτυχιούχοι ή μη) ή κατέχουν αναχρονιστική, αυστηρά ιδεολογικοποιημένη γνώση. Όταν οι πολιτικοί μιλούν ελληνικά όπως η Δέσποινα Στυλιανοπούλου στις παλιές κινηματογραφικές ταινίες, ή όταν εκστομίζουν κλισέ και κρυάδες, το πρόβλημα δεν είναι βεβαίως αυστηρά γλωσσικό: η καχεκτική σκέψη εκφράζεται με καχεκτική και χυδαία γλώσσα. Και η χυδαία γλώσσα αντιστοιχεί σε χυδαίους ανθρώπους.