Η θεραπεία για τον δημαγωγικό λαϊκισμό

O Nτόναλντ Τραμπ είναι ο πρώτος πραγματικός δημαγωγός που έγινε πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ομως, πολιτικοί που ισχυρίζονται ότι υπηρετούν τους ανίσχυρους ενάντια σε διεφθαρμένους θεσμούς έχουν εμφανισθεί αρκετές φορές στην Αμερική, τόσο σε πολιτειακό όσο και σε τοπικό επίπεδο. Ως μορφή πολιτικής, ο δημαγωγικός λαϊκισμός τείνει να ανθεί όταν μεγάλες ομάδες πολιτών αισθάνονται ότι οι συμβατικοί πολιτικοί αγνοούν τα συμφέροντα και τις αξίες τους.

Μετά το τέλος του αμερικανικού Εμφυλίου, κατά την εποχή που είναι γνωστή ως Ανασυγκρότηση, οι λεγόμενοι Δημοκρατικοί του μπέρμπον, οι ελίτ απόγονοι των ιδιοκτητών σκλάβων και οι σύμμαχοί τους κυριάρχησαν στις πολιτείες του Νότου, από τη Βιρτζίνια έως το Τέξας. Η ολιγαρχία του μπέρμπον (ουίσκι) έθεσε στο περιθώριο όλους τους μαύρους του Νότου και πολλούς φτωχούς λευκούς μέσω της φορολογίας, των τεστ αναλφαβητισμού και άλλων μέσω που είχαν στόχο να καταστέλλουν την ψήφο. Ως αποτέλεσμα, το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα σχεδόν εξαλείφθηκε από τον Νότο. Το Δημοκρατικό μονοπώλιο στην πολιτική εξουσία χρησίμευσε για να διατηρηθεί μια καταπιεστική εκδοχή της οικονομίας της εποχής που ανθούσαν οι φυτείες. Μια οικονομία που βασίζεται σε μορφές εργασίας – όπως η επίμορτη αγροληψία και το σύστημα ενοικίασης φυλακισμένων σε εργοδότες – που παγίδευσε και τους λευκούς και τους μαύρους.

Η νότια ολιγαρχική πολιτική παρήγαγε τη νέμεσή της με τη μορφή δημαγωγών λαϊκιστών των οποίων η πολιτική βάση βρισκόταν μεταξύ των μικρών αγροτών και των λευκών της εργατικής τάξης. Αν και πολλοί νότιοι δημαγωγοί προέρχονταν από ελίτ περιβάλλοντα, ξεχώριζαν από την άρχουσα τάξη λόγω της ακατέργαστης γλώσσας και των διαφορετικών εκστρατειών τους. Στη Νότια Καρολίνα, ο κυβερνήτης Μπέντζαμιν Τίλμαν πήρε το ψευδώνυμό του, «Δικράνας Μπεν», όταν κατήγγειλε τον πρόεδρο Γκρόβερ Κλίβελαντ: «Θα χώσω το δίκρανο στα παχιά του πλευρά!».

Πολλοί δημαγωγοί του Νότου χρησιμοποίησαν τον ρατσισμό για να απευθύνουν έκκληση στους φτωχούς λευκούς που φοβόντουσαν τον μαύρο ανταγωνισμό. Στο Μισισίπι, ο κυβερνήτης και αργότερα ο γερουσιαστής Τζέιμς Βαρνταμάν αυτοχαρακτηρίστηκε ως «ο μεγάλος λευκός αρχηγός» και συμβόλισε τη δέσμευσή του για τη λευκή υπεροχή, ντυμένος στα λευκά, οδηγώντας ένα βαγόνι με λευκά βόδια. Ακόμα πολλοί δημαγωγοί λαϊκιστές αποκήρυξαν το αστικό εμπόριο και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, καθώς και τις εταιρείες, που συχνά είχαν την έδρα τους στον Νότο και κυριαρχούσαν στην οικονομία των πολιτειών. Αλλοι ήταν πιόνια των εταιρειών αυτών.

Από τη στιγμή που ανέρχονταν στην εξουσία, οι νότιοι δημαγωγοί συνήθως εγκατέλειπαν τους υποστηρικτές τους και εντάσσονταν στο σύστημα. Κάποιες φορές δημιουργούσαν δυναστείες στην πολιτική ζωή των πολιτειών τους.

Εκτός του Νότου τον 20ό αιώνα, αμερικανοί δημαγωγοί βρέθηκαν σε πόλεις των βόρειων ΗΠΑ, όπου οι ευρωπαιο-αμερικανοί μετανάστες κρατήθηκαν εκτός εξουσίας από την ελίτ των ντόπιων λευκών αγγλοσαξόνων προτεσταντών (WASP).

Κατά τη διάρκεια και μετά το κίνημα πολιτικών δικαιωμάτων της δεκαετίας του 1950 και του 1960, η λευκή εργατική τάξη αισθάνθηκε ότι απειλείται από τη μία πλευρά από τον μαύρο ανταγωνισμό για θέσεις εργασίας και στέγαση, και την άλλη πλευρά από τη διοικητική και επαγγελματική ελίτ. Από αυτή την ομάδα προέρχονται ο δήμαρχος της Φιλαδέλφειας Φρανκ Ρίτσο και ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης Ρούντι Τζουλιάνι. Ο Τραμπ φαινόταν ασυνήθιστος για πρόεδρος των ΗΠΑ, αλλά ως γερμανο-σκωτσέζο αριβίστα είναι εύκολο να τον φανταστούμε ως φανταχτερό δήμαρχο της Νέας Υόρκης, που θα κινητοποιούσε άλλες «λευκές εθνότητες» από τους υπόλοιπους δήμους εναντίον του Μανχάταν.

Ομως, η σύγκριση του Τραμπ με φασίστες δικτάτορες όπως ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι δείχνει βαθιά άγνοια της Ιστορίας. Τόσο ο Χίτλερ όσο και ο Μουσολίνι υποστηρίχθηκαν από στρατιωτικές, γραφειοκρατικές και ακαδημαϊκές ελίτ που περιφρόνησαν τη δημοκρατία και φοβόντουσαν τον κομμουνισμό. Αντίθετα, η στρατιωτική, γραφειοκρατική και ακαδημαϊκή ελίτ της Αμερικής, και μεγάλο μέρος του εταιρικού και οικονομικού της κατεστημένου, στάθηκαν απέναντι στον Τραμπ. Επιπλέον, το αστείο, χυδαίο στυλ των κλασικών αμερικανικών λαϊκιστικών δημαγωγών, όπως ο Τραμπ, και αντίστοιχοι Ευρωπαίοι όπως ο Νάιτζελ Φάρατζ της Βρετανίας και ο Ματέο Σαλβίνι στην Ιταλία, δεν θα μπορούσαν να διαφέρουν περισσότερο από το επίσημο δημόσιο πρόσωπο του Μουσολίνι, του Χίτλερ και του ισπανού δικτάτορα Φρανσίσκο Φράνκο.

Εξίσου παράλογες ήταν οι προσπάθειες να μειωθεί ο λαϊκισμός του Τραμπ μέσω του «λευκού εθνικισμού». Παρά τα ρατσιστικά σχόλια του Τραμπ, το μερίδιό του στις ψήφους των λευκών συρρικνώθηκε και η υποστήριξή του από μη λευκούς ψηφοφόρους αυξήθηκε το 2020 σε σύγκριση με το 2016. Παρομοίως, στο Ηνωμένο Βασίλειο, περίπου το 1/3 των μαύρων και ασιατικής καταγωγής ψηφοφόρων υποστήριξε το Brexit στο δημοψήφισμα του 2016, δείχνοντας ότι ο λαϊκισμός του Brexit δεν αφορούσε μόνο τους λευκούς.

Η αμερικανική Ιστορία δείχνει ότι ο καλύτερος τρόπος για να εξαλειφθεί ο λαϊκισμός είναι να ενσωματώσει τις αποξενωμένες εκλογικές περιφέρειες στην επικρατούσα πολιτική και να αντιμετωπίσει τα δίκαια παράπονά τους με εξελιγμένα μέσα. Το New Deal του προέδρου Φραγκλίνου Ρούζβελτ πέτυχε πολλούς από τους στόχους του αγροτικού λαϊκιστικού κινήματος του Μπράιαν. Αλλά το έπραξε φέρνοντας τους αγρότες και τους εργάτες στην πολιτική και την χάραξη πολιτικής με θεσμοθετημένο τρόπο, μέσω των αγροτικών οργανώσεων και των συνδικάτων. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Υφεσης, ο Ρούζβελτ πέτυχε έναν λαϊκιστικό στόχο εγκαταλείποντας τον λεγόμενο «χρυσό κανόνα», ένα σύστημα που οι περισσότεροι οικονομολόγοι σήμερα συμφωνούν ότι ήταν οικονομικά επιβλαβές. Αλλά αυτό και άλλα δίκαια λαϊκιστικά παράπονα αντιμετωπίστηκαν από τους μεταρρυθμιστές του New Deal μέσα στο σύστημα των δύο κομμάτων και το εθνικό κατεστημένο, όχι από ξένους με εμπρηστικές δηλώσεις.

Οι λαϊκιστές είναι συχνά απατεώνες, αλλά οι οπαδοί τους αξίζουν να ακουστούν και αξίζουν σεβασμό. Ο δημαγωγικός λαϊκισμός είναι μια ασθένεια της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Η θεραπεία απαιτεί να γίνει η δημοκρατία πραγματικά αντιπροσωπευτική.