Ξεπερνώντας τον τραμπισμό

To Mπάτλερ της Πενσιλβάνια είναι μια μικρή πόλη βορείως του Πίτσμπουργκ, με πληθυσμό 13.000 κατοίκους. Ο Ντόναλντ Τραμπ είναι δημοφιλής εκεί. Μια από τους κατοίκους της, η Ναντίν Σουρ, 63 ετών, εξέφρασε τα αισθήματά τους για τον πρόεδρο στους New York Times. «Βλέπω τον πρόεδρο Τραμπ», είπε, «και νιώθω ότι είμαστε οικογένεια – η χώρα είναι η οικογένεια… Εκείνος είναι ο γονιός. Μας δίνει σκληρή αγάπη και δεν νοιάζεται για το τι σκέφτεται ο καθένας όταν θέλει να κάνει εκείνο που θεωρεί σωστό».

Δημοσκόποι, Δημοκρατικοί και προοδευτικοί γενικά, για άλλη μια φορά υποτίμησαν τον ενθουσιασμό και την αριθμητική ισχύ των υποστηρικτών του Τραμπ όπως η Σουρ. Ενώ ο Τζο Μπάιντεν κατάφερε να κερδίσει, υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι που αισθάνονται ότι έκλεψε τη νίκη. Ο Τραμπ «είναι ένας από εμάς», λένε, πατέρας και σωτήρας.

Η υποτίμηση τέτοιων ψηφοφόρων αποκάλυψε ότι διερύνθηκε το χάσμα ανάμεσα στην αστική, μορφωμένη και λίγο – πολύ προοδευτική Αμερική και την Αμερική της αγροτιάς και της εργατικής τάξης. Οπως άλλα προοδευτικά κόμματα στον δυτικό κόσμο, το Δημοκρατικό Κόμμα κάποτε εκπροσωπούσε τα συμφέροντα της εργατικής τάξης. Οι Ρεπουμπλικανοί αντιπροσώπευαν τα συμφέροντα των μεγάλων επιχειρήσεων και της ανώτερης οικονομικά τάξης.

Καθώς ο ρόλος της βαριάς βιομηχανίας συρρικνώθηκε, τα δύο μεγάλα κόμματα άρχισαν να αλλάζουν το δέσιμό τους προς τις κοινωνικές αυτές τάξεις. Οι προοδευτικοί παντού έδωσαν μεγαλύτερο ενδιαφέρον στα φυλετικά και σεξουαλικά θέματα καθώς και τα ζητήματα ισότητας των φύλων. Πρόκειται για αξιέπαινους και απαραίτητους στόχους, όμως αυτού του είδους η ταυτοτική πολιτική έχει απήχηση περισσότερο στους αστούς υψηλής μόρφωσης παρά στους εργάτες, τους ανθρακωρύχους ή τους αγρότες, των οποίων η ταυτότητα δεν επικεντρώνεται τόσο στην κοινωνική δικαιοσύνη όσο στη θρησκεία και στο δικαίωμα της οπλοκατοχής.

Η αποκήρυξη από το Δημοκρατικό Κόμμα των απόψεων αυτών των ψηφοφόρων ως «αξιοθρήνητων» ή «ρατσιστικών» δημιούργησε δυσαρέσκεια απέναντι στις αστικές ελίτ, οδηγώντας πολλούς σε αναζήτηση ενός νέου πολιτικού καταφυγίου. Οταν ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίστηκε ενώπιον των εργαζομένων και των αγροτών με το κόκκινο καπέλο του μπέιζμπολ, διατύπωσε την οργή τους χονδροειδώς, αλλά αποτελεσματικά. Προϊόν ενός περιβάλλοντος στο οποίο οι αδιαφανείς αγοραπωλησίες ακινήτων πλαισίωσαν τον κόσμο του οργανωμένου εγκλήματος, ο Τραμπ μοιράζεται αυτό το κομμάτι της ταξικής δυσαρέσκειας με ανθρώπους που μόνο να ονειρευτούν μπορούσαν τον πλούτο του. Ο Τραμπ έγινε ο σωτήρας τους, και έδεσε το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα στον σκληρό λαϊκισμό. Ακόμα και χωρίς τον Τραμπ ως πρόεδρο, οι Ρεπουμπλικανοί θα παραμείνουν το κόμμα του για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Το ερώτημα είναι εάν οι Ρεπουμπλικανοί θα όδευαν σε αυτό τον δρόμο ούτως ή άλλως. Υπήρξε ο Τραμπ οδηγός πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών ή ήταν απλά ένας αδίστακτος οπορτουνιστής που χειραγώγησε δυνάμεις οι οποίες ήταν πρόσφορες να παρασυρθούν; Είναι ο Τραμπ απλά το άσχημο πρόσωπο μιας σάπιας πολιτικής τάξης που πλέον δεν διαθέτει τη βιτρίνα της «αξιοπρέπειας»; Ή δημιούργησε ο ίδιος μεγάλο μέρος της σαπίλας;

Πολλά έχουν γραφεί από τους επικριτές του Τραμπ για την «άνευ προηγουμένου» παραβίαση κανόνων εκ μέρους του: η επιμονή του ότι εάν χάσει θα είναι μόνο λόγω νοθείας. Ο χαρακτηρισμός των δημοσιογράφων ως «εχθρών του λαού». Η απειλή βίας εναντίον πολιτικών αντιπάλων. Ο συνεχής πλουτισμός της οικογένειας και των φίλων του. Και άλλα πολλά.

Αυτή η συμπεριφορά, πράγματι, αποτελεί απειλή για τα φιλελεύθερα θεμέλια της αμερικανικής δημοκρατίας. Αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι τα προβλήματα που εκμεταλλεύθηκε ο Τραμπ υπήρχαν πολύ πριν από εκείνον: το όλο και μεγαλύτερο χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών, το βαρύ χέρι της εταιρικής δύναμης, η ζημιά σε κάποιους ανθρώπους από την παγκοσμιοποίηση. Αυτά τα προβλήματα θα οδηγούσαν σε επίθεση στους δημοκρατικούς θεσμούς της Αμερικής και σε φλερτ με τον αυταρχισμό, χωρίς τον Τραμπ;

Παρόμοιες ερωτήσεις έχουν τεθεί και για άλλους δημαγωγούς στην Ιστορία. Ο Τραμπ σαφώς δεν είναι Χίτλερ. Δεν είναι καν δικτάτορας. Ωστόσο, οι συζητήσεις σχετικά με τον αντίκτυπο των αυταρχικών ηγετών μπορούν να είναι διδακτικές. Κάποιοι, συχνά συντηρητικοί, προσυπογράφουν την άποψη του «μεγάλου άνδρα»: η Ιστορία δημιουργείται από εξαιρετικούς ηγέτες. Αλλοι, κυρίως στα αριστερά, πιστεύουν ότι οι ηγέτες είναι προϊόντα συγκεκριμένων περιστάσεων. Η Ιστορία κινείται από κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές δυνάμεις και δομές, όχι από εξαιρετικά άτομα.

Αντισημιτισμός, μαζική φτώχεια, φρικιαστικές ανισότητες μεταξύ πλουσίων και φτωχών, αίσθηση ταπείνωσης μετά την ήττα σε έναν τρομερό παγκόσμιο πόλεμο, τεράστιος πληθωρισμός και συμμορίες βίαιων βετεράνων: όλες αυτές οι συνθήκες υπήρχαν στη Γερμανία του 1920, με Χίτλερ και χωρίς Χίτλερ. Υπό αυτήν την έννοια, η άνοδός του ήταν δομική, αποτέλεσμα των περιστάσεων.

Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για καλύτερες περιπτώσεις ηγετών. Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ δεν θα είχε γίνει ο «μεγαλύτερος Αγγλος» αν δεν υπήρχαν τα μοναδικά γεγονότα του Μαΐου του 1940. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η Ιστορία θα είχε ακολουθήσει την ίδια πορεία χωρίς τον Τσόρτσιλ, ή χωρίς τον Χίτλερ. Αντέδρασαν σε κάποιες συνθήκες, βέβαια, αλλά τις ώθησαν προς μια κατεύθυνση, ή στα άκρα, κάτι που πιθανότατα δεν θα είχαν κάνει άλλοι ηγέτες. Δεν υπάρχει κανένας νόμος της Ιστορίας που έκανε τον πόλεμο του Χίτλερ, πόσω μάλλον το Ολοκαύτωμα, αναπόφευκτο.

Και πάλι, ο Τραμπ δεν είναι Χίτλερ, και παρά τις προσδοκίες του, δεν είναι ούτε Τσόρτσιλ. Αλλά αναζωπύρωσε και υποκίνησε μίσος και δυσαρέσκεια που μπορεί να είχαν διοχετευτεί διαφορετικά από κάποιον άλλο. Εάν δεν γίνει κατανοητό αυτό, οι Δημοκρατικοί, και οι προοδευτικοί σύμμαχοί τους σε άλλες χώρες, δεν θα είναι σε θέση να διορθώσουν κάποιες από τις ζημιές που έχουν γίνει.

Η απόρριψη των υποστηρικτών του Τραμπ ως άθλιων, ανίδεων ρατσιστών δεν θα λύσει κάτι. Οι ενίοτε δικαιολογημένοι φόβοι τους πρέπει να αντιμετωπιστούν. Ανθρωποι αντιμετωπίστηκαν άσχημα από εταιρικά συμφέροντα που ενδιαφέρονται μόνο για τον πλουτισμό των μετόχων τους. Η παγκοσμιοποίηση άφησε πολλούς πίσω. Οι μορφωμένες ελίτ δεν πρέπει να υποθέτουν ότι ξέρουν πάντα καλύτερα τι είναι καλό για άλλους ανθρώπους.

Η απάντηση, για τους Δημοκρατικούς, δεν είναι να παραβλέπουμε τις προκαταλήψεις των λιγότερο μορφωμένων πολιτών. Ωστόσο, θα είναι απαραίτητο για ένα προοδευτικό κόμμα να συνδεθεί για άλλη μια φορά με τους μη προνομιούχους. Ενας τρόπος για να επιτευχθεί αυτό είναι να εστιάσουν λιγότερο σε θέματα σεξουαλικής ή φυλετικής ταυτότητας και περισσότερο στην οικονομία. Πολλοί υποστηρικτές του Τραμπ ανέφεραν την οικονομία ως τον κύριο λόγο υποστήριξης του προέδρου. Οι Δημοκρατικοί πρέπει να προσφέρουν καλύτερες οικονομικές ευκαιρίες, ένα νέο New Deal, σε εκείνους που δεν είναι πλούσιοι. Μόνο τότε υπάρχει η δυνατότητα διοχέτευσης της λαϊκής οργής με τρόπους που ενισχύουν τη φιλελεύθερη δημοκρατία αντί να την καταστρέφουν.