Τι διδαχθήκαμε από τις κρίσεις

Επειτα από δύο μεγάλες και διαδοχικές κρίσεις, την παρατεταμένη οικονομική κρίση και την κρίση της πανδημίας αμέσως μετά, έχουμε διδαχθεί αρκετά ουσιαστικά πράγματα για την προσωπική και τη συλλογική συμπεριφορά μας και έχουμε βγάλει ορισμένα αδιάψευστα συμπεράσματα, τα οποία προφανώς θα είναι πολύ χρήσιμα για το μέλλον. Ειδικότερα για την οικονομική μας πορεία, την εξέλιξη της ελληνικής οικονομίας και τον τρόπο που ως ενεργοί πολίτες σκεφτόμαστε, επιλέγουμε και θέτουμε τις προτεραιότητες στον οικονομικό μας στίβο. Το κυριότερο συμπέρασμα που καλούμαστε να συνειδητοποιήσουμε και να σεβαστούμε όλοι, η πολιτική ηγεσία, ο επιχειρηματικός κόσμος και οι πολίτες, είναι ότι τίποτε απολύτως δεν θεωρείται προνόμιο εσαεί διασφαλισμένο. Και αυτό δεν αφορά μόνο την ατομική ή τη δημόσια υγεία που δοκιμάζεται σκληρά στην προκειμένη περίπτωση, αφορά εξίσου και την πρόοδο στην οικονομία.

Τουλάχιστον στην Ελλάδα, το δίδαγμα αυτό θα πρέπει να έχει μία εντελώς ξεχωριστή σημασία, με δεδομένο ότι η ελληνική κοινωνία, κατά το μεγαλύτερο μέρος της, υποχρεώθηκε σε βαριές θυσίες τα τελευταία δώδεκα χρόνια. Η ελληνική πολιτική ηγεσία και κατά ακολουθία οι περισσότερες κοινωνικές ομάδες, θεωρούσαμε δεδομένο, μετά τη Μεταπολίτευση, ότι χρόνο με τον χρόνο, δεκαετία με τη δεκαετία τα πράγματα θα πηγαίνουν από το καλό στο καλύτερο. Οτι οι δουλειές θα μεγαλώνουν, τα κέρδη και τα εισοδήματα επίσης και όλοι θα αυξάνουν τις προσδοκίες τους με τις ευλογίες των κυβερνήσεων και τον αλόγιστο δανεισμό του ελληνικού Δημοσίου. Ακολούθησαν οι επώδυνες διαψεύσεις και οι ανατροπές. Οι δύο τελευταίες κρίσεις κατέδειξαν ότι τα πράγματα μπορεί να εξελίσσονται από το κακό στο χειρότερο, με δραματικές συνέπειες για τις επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά και την οικονομία. Σε μικρό ιστορικό χρόνο μπορεί μία θύελλα να σαρώσει τα πάντα: αξίες, περιουσίες, Ταμεία κοινωνικής ασφάλισης, εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας, μπορεί να κλείσει χιλιάδες επιχειρήσεις.

Η οικονομία, λοιπόν, δεν ακολουθεί μία γραμμική πορεία, κάθε άλλο. Εκτός από τις όμορφες περιόδους της ανάπτυξης, εμπεριέχει και άγριες περιόδους ύφεσης και αυτό θα πρέπει να μας καθιστά όλους προνοητικούς. Αυτό είναι το σημαντικότερο ίσως δίδαγμα από την περιπέτεια των τελευταίων δώδεκα χρόνων. Πολιτεία και πολίτες να φροντίζουμε για τη θωράκισή μας απέναντι στο σοβαρό απρόβλεπτο. Με αυτόν τον τρόπο, άλλωστε, θα αισθανόμαστε πιο ασφαλείς και αισιόδοξοι. Αυτό σημαίνει ότι το Δημόσιο θα πρέπει να έχει την πλέον συνετή κατά το δυνατόν διαχείριση, σε αντίθεση με τις απίστευτες σπατάλες του παρελθόντος. Η κυβέρνηση, ειδικότερα, θα πρέπει να ενισχύσει τις δομές ανθεκτικότητας της κοινωνίας (είναι χρυσή ευκαιρία ο πακτωλός του ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης), όπως το σύστημα δημόσιας υγείας, το σύστημα πρόνοιας και το κρίσιμο για το επίπεδο του ανθρώπινου δυναμικού σύστημα της Παιδείας. Οι επιχειρήσεις επίσης οφείλουν να δημιουργούν ένα ικανοποιητικό απόθεμα τον καιρό των παχιών αγελάδων, που θα ξεκινήσει κατά τα φαινόμενα τα επόμενα χρόνια και οι επιχειρηματίες να επενδύουν στις εταιρείες τους υπευθυνότητα και ίδια κεφάλαια, όχι μόνο και όλα δανεικά. Διότι το ρίσκο τριπλασιάζεται, με την πρώτη αναποδιά. Αλλά και οι πολίτες θα πρέπει να αλλάξουμε συμπεριφορά, να ξεχάσουμε τον άκρατο καταναλωτισμό, να πειθαρχούμε και να αποταμιεύουμε.