Η δύναμη της εξωστρέφειας του Πολιτισμού

Η Ελλάδα αναγνωρίζεται διεθνώς ως πρωτεύουσα δύναμη στον Πολιτισμό, ιδιαίτερα για την πολιτιστική της κληρονομιά, η οποία διαθέτει τεράστια δυναμική. Αναφέρω δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Από τον Οκτώβριο 2013 έως τον Απρίλιο 2015, και ενώ η οικονομική κρίση προκαλούσε διεθνώς αρνητικά αντανακλαστικά για την χώρα μας, το υπουργείο Πολιτισμού διοργάνωσε, σε τρία κορυφαία μουσεία της Αμερικής, μια εξαιρετικά σημαντική έκθεση για το Βυζάντιο, η οποία προσήλκυσε περισσότερους από 500.000 επισκέπτες. Με αφορμή την έκθεση, τα πιο έγκριτα ΜΜΕ των ΗΠΑ αφιέρωσαν διθυραμβικά άρθρα στην Ελλάδα και τον πολιτισμό της. Η ανασκαφή της Αμφίπολης, το 2014, προκάλεσε έκρηξη θετικής διεθνούς δημοσιότητας. Τα διεθνή ΜΜΕ αφιέρωναν καθημερινά σχεδόν χρόνο στην Αμφίπολη και τη χώρα, ενώ στον χώρο είχαν εγκατασταθεί δεκάδες τηλεοπτικά συνεργεία απ’ όλο τον κόσμο. Ποιος άλλος τομέας στην Ελλάδα προκαλεί ανάλογη κινητοποίηση διεθνούς ενδιαφέροντος;

Η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί κρίσιμο στρατηγικό παράγοντα για την εξέλιξη και την ανάπτυξή της χώρας. Είναι το προνομιακό πεδίο που πρέπει να αξιοποιηθεί επ’ ωφελεία της ελληνικής κοινωνίας και του απανταχού ελληνισμού. Αναδεικνύει την πατρίδα μας παγκόσμια και την καθιερώνει ως σημαντικό διεθνή παράγοντα. Είναι το μέσον προβολής, αλλά και προσφοράς της Ελλάδας στην Ευρώπη και την υφήλιο, τον 21ο αιώνα. Στο πλαίσιο της «ήπιας ισχύος» οι πολιτικές του Πολιτισμού συμβάλλουν καθοριστικά στον επαναπροσδιορισμό της ταυτότητας της χώρας. Η στρατηγική, με την οποία η Ελλάδα ξανασυστήνεται στον κόσμο, περιλαμβάνει και τη δυνατότητα έργα τέχνης ελληνικών μουσείων να εκτίθενται – με εγγυήσεις και ασφάλεια – απανταχού της Γης, ιδιαίτερα όπου υπάρχει έντονο το ομογενειακό στοιχείο. Ετσι αναδεικνύονται τα συγκριτικά πλεονεκτήματα και ενισχύεται η διεθνής παρουσία της χώρας.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η πρόθεση των υπουργών Πολιτισμού -συμπεριλαμβανομένης της Μελίνας – να επιτρέψουν τη συμπερίληψη σημαντικών ελληνικών αρχαιοτήτων σε περιοδικές εκθέσεις μεγάλων μουσείων του εξωτερικού, είχαν προκαλέσει ευρείες κινητοποιήσεις και δυναμικές καταλήψεις μουσείων μας, με σύνθημα τη δήθεν εμπορευματοποίηση και την ιδιωτικοποίηση «των ιερών και οσίων» και την απειλή του μόνιμου «εκπατρισμού του πλούτου μας». Από τότε κύλησε πολύ νερό στ’ αυλάκι. Η συμμετοχή αρχαιολογικών θησαυρών σε εκθέσεις του εξωτερικού, αλλά και η διοργάνωση από την αρχαιολογική υπηρεσία περιοδικών εκθέσεων, ανά τον κόσμο, αποτελεί καθημερινή πρακτική. Τα οφέλη τεράστια, και όχι μόνον σε επίπεδο πολιτιστικής διπλωματίας.

Ο νόμος 3028/2002 για την προστασία των αρχαιοτήτων και της πολιτιστικής κληρονομιάς -από τα πληρέστερα, πρωτοπόρα και πλέον αποδεκτά διεθνώς θεσμικά κείμενα για την προστασία και την ανάδειξη των πολιτιστικών αγαθών – προβλέπει τη δυνατότητα πενταετούς δανεισμού κινητών μνημείων, που ανήκουν στο Δημόσιο, σε μουσεία ή εκπαιδευτικούς οργανισμούς για εκθεσιακούς ή παιδαγωγικούς σκοπούς, με απόφαση του υπουργού Πολιτισμού κατόπιν γνωμοδότησης του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Ο δανεισμός ανανεώνεται  με την ίδια διαδικασία. Ο ίδιος νόμος προβλέπει και τη δυνατότητα ανταλλαγής κινητών μνημείων, που ανήκουν στο Δημόσιο, «με ίσης σημασίας πολιτιστικά αγαθά» άλλων κρατών ή αλλοδαπών νομικών προσώπων μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, που έχουν ιδιαίτερη σημασία για τα δημόσια μουσεία μας. Το θεσμικό πλαίσιο εξαγωγής, δανεισμού και ανταλλαγής αρχαιοτήτων από τα δημόσια μουσεία είναι απολύτως σαφές.

Στον πολύ πρόσφατο νόμο του υπουργείου Πολιτισμού για τη συγκρότηση του Οργανισμού Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων, συμπεριλαμβάνεται διάταξη, που επιτρέπει με απόφαση του υπουργού Πολιτισμού κατόπιν γνωμοδότησης του Κεντρικού Συμβουλίου, «για την προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας και εφόσον παρέχονται επαρκείς εγγυήσεις για τη μεταφορά, έκθεση και επιστροφή τους, η εξαγωγή αντικειμένων από τις συλλογές» μη δημοσίων μουσείων για 25 χρόνια με δυνατότητα ανανέωσης ανά πενταετία και μέχρι 25 χρόνια, προκειμένου να εκτεθούν αυτοτελώς σε μουσειακούς χώρους με την προϋπόθεση στις χώρες φιλοξενίας τους να διατηρούν το ελληνικό τους όνομα. Η πρώτη εφαρμογή της ρύθμισης αφορά στο Μουσείο Μπενάκη, το οποίο συνεργάζεται με το Ελληνικό Μουσείο της Μελβούρνης, προκειμένου να συστεγαστεί σε νέο κτίριο, που κατασκευάζεται ad hoc. Ετσι, δημιουργείται ένα μίνι Μουσείο Μπενάκη – με εκπροσώπηση των συλλογών του με αντικείμενα από τις αποθήκες της Αθήνας – στην καρδιά της Αυστραλίας.

Η αντιπολίτευση – εξαιρουμένου του ΚΙΝΑΛ – έδωσε ρεσιτάλ κλισέ κραυγών και ύβρεων για «την εμπορευματοποίηση των θησαυρών», «τον ξεριζωμό των σπλάχνων μας», για τους βέβηλους «που αρπάζουν την ψυχή των παιδιών μας» και πλήθος άλλων μελοδραματικών. Προς τι ο θρήνος; Είναι προτιμότερο εκθέματα να μένουν απρόσιτα στις αποθήκες του Μπενάκη και άλλων αντιστοίχων μουσείων ή να προβάλλουν τη χώρα στο εξωτερικό; Ολα ανήκουν στην Ελλάδα, η οποία προσφέρει τη δυνατότητα άνθρωποι σε άλλες γωνιές του πλανήτη να θαυμάσουν τον δικό μας πολιτισμό. Η εξωστρέφεια και στον Πολιτισμό μόνον θετικό πρόσημο προσδίδει. Τεράστια η προβολή της χώρας, η οποία ενισχύει διεθνώς τη θέση της, κερδίζει περισσότερους φίλους, αφήνει πίσω της σύνδρομα φοβικότητας και εσωστρέφειας.

Προστατεύουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά, διαφυλάττουμε τα μνημεία μας, αλλά δεν διστάζουμε να μοιραστούμε τις αξίες τους με τους συνανθρώπους μας, προσδίδοντας σε αυτά περισσότερη δύναμη, καθώς απολαμβάνουν φροντίδας και θαυμασμού και άλλων, πλην ημών. Είναι φαίνεται εξαιρετικά δύσκολο κάποιοι να κατανοήσουν ότι «με το να προάγουμε τον Πολιτισμό και την πολιτιστική μας κληρονομιά, διατηρούμε έναν στρατηγικό πόρο εξίσου σημαντικό με ένα πυρηνικό οπλοστάσιο ή ένα πετρελαϊκό κοίτασμα».

Η Δρ Λίνα Μενδώνη είναι υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού