«Να έχεις τη μουσική σου παράδοση σήμερα παρούσα»

Ψυχή και ιδρυτής της ορχήστρας Εστουδιαντίνα, σολίστ στο σαντούρι και συνθέτης ο Ανδρέας Κατσιγιάννης ακάματα υπηρετεί το παραδοσιακό τραγούδι με μια καινοφανή διάθεση και ικανότητα και με κάτι βαθύτερο: με έγνοια για τη μουσική ως συλλογική πράξη και ως συνέχεια ενός λαού, όχι όμως εξιδανικευμένα αλλά ως γεγονός της ζώσας ατομικής και συλλογικής διαδρομής μας (ματαιώσεις, πίκρα, χαρά). Τα τελευταία χρόνια έχει εγγραφεί και ως συνθέτης στο πολιτισμικό μας τοπίο. Τον έχουν τραγουδήσει σπουδαίοι ερμηνευτές και έχει μελοποιήσει ποίηση. Στο πρόσωπό του θα λέγαμε ότι συνοψίζεται όλη η μάχη της νεότερης γενιάς της μουσικής μας σε μια εποχή μεταβάσεων και ρευστότητας. Του δίνουμε την 4η Εντολή και μας αφηγείται το μουσικό παραμύθι της Εστουδιαντίνας και της ζωής του.

Ξεκινώ από τον αείμνηστο πατέρα σας. Συνομίλησα μαζί του πριν από χρόνια επειδή γνώριζε προσωπικά τον Ρότζερ Γουότερς που έχει σπίτι στο Πήλιο. Διαδραμάτισε ρόλο ο πατέρας σας για τη μουσική σας αγωγή;

Ο πατέρας μου γεννήθηκε στον Πειραιά το 1949. Δεν ήτανε εύκολα τα πράγματα τότε, φτωχή οικογένεια. Φανταστείτε ότι ζούσαν σε ένα μικρό οικόπεδο τρεις οικογένειες, με τρία σπιτάκια (παράγκες), με κοινή τουαλέτα και κοινή κουζίνα. Στο ένα σπιτάκι ήταν η οικογένεια του πατέρα μου (τρία αγόρια), ο παππούς μου με τη δεύτερη  γυναίκα του, γιατί η πρώτη του γυναίκα πέθανε πάνω στη γέννα του πρώτου παιδιού, και μάλιστα στο διπλανό σπιτάκι ήταν η οικογένεια του αείμνηστου Κώστα Χατζηδουλή. Οι καταβολές τους από τη Μικρά Ασία, πολλή μουσική από τη Σμύρνη και γενικά από τα παράλια της Μικράς Ασίας, και με μεγάλη αγάπη για το ελαφρό τραγούδι και τη λαϊκή μουσική εκείνης της εποχής, το ρεμπέτικο που κυριαρχούσε στον Πειραιά, με πρωταγωνιστές τον Βαγγέλη Παπάζογλου, τον Μάρκο, τον Παπαϊωάννου και τον Τσιτσάνη.

Ο Πειραιάς τότε;

Ο Πειραιάς τότε ήταν κέντρο διερχομένων θα έλεγα, ένα «σχολείο» πολύ δύσκολο. Επρεπε να έχεις συνεχώς τα μάτια σου ανοιχτά για να μπορείς να επιβιώνεις, σε έναν κόσμο που είχε τεράστια διαφορά από τη μέρα μέχρι τη νύχτα. Γνωρίζοντας αργότερα τους φίλους του πατέρα μου, διαπίστωσα ότι αυτοί οι άνθρωποι, μεγαλώνοντας ως παιδιά σε αυτό το περιβάλλον, του τότε ένδοξου Πειραιά, της Τρούμπας αλλά και τις εργατικής συνείδησης, ωρίμασαν γρήγορα και σίγουρα κατάφεραν να κάνουν το μέλλον τους καλύτερο. Ναι, χρωστάω πολλά στον πατέρα μου, που ίσως ποτέ να μην κατάφερα να του το πω όπως θα έπρεπε.

Νέα Ιωνία Βόλου. Προσφυγική συνοικία. Πώς καθόρισε τη μετέπειτα πορεία σας;

Γεννήθηκα στην Αθήνα το 1976 και το 1984 βρεθήκαμε στον Βόλο, λόγω καταγωγής της μητέρας μου. Το πατρικό μου σπίτι στον Βόλο βρίσκεται σε ένα προάστιο που λέγεται Kαπακλί, η σημερινή συνοικία των Αγίων Αναργύρων. Οι γραμμές του τρένου ήταν το σύνορο μεταξύ του Βόλου και της Νέας Ιωνίας. Ολες μου οι παρέες στην εφηβική ηλικία ήταν στις γειτονιές της Νέας Ιωνίας και λιγότερο στη γειτονιά μου και στις γειτονιές του Βόλου. Αισθανόμουν ότι εκεί ανήκει η γενιά μου, και αυτό ισχύει μέχρι σήμερα, αυτό το κομμάτι της πόλης με εκφράζει, η Νέα Ιωνία με τα προσφυγικά σπίτια, τις γειτονιές που είναι ίδιες από τότε που ήρθαμε από την Αθήνα, με έναν κόσμο πιο αληθινό, πιο προσιτό. Θυμάμαι πρώτη φορά πήγα στο γήπεδο χωρίς να είμαι ποδοσφαιρόφιλος, να δω μαζί με τον πατέρα μου τη Νίκη Βόλου, στο ιστορικό γήπεδο της Νίκης, τη λεγόμενη «κλούβα». Ηταν η γιορτή της πόλης, κάθε Κυριακή όταν έπαιζε η ομάδα όλη η Νέα Ιωνία μεταφερόταν στον παλμό της ομάδας. Αυτό το συνάντησα ξανά στη ζωή μου το 2000, όταν βρέθηκα στο Μπουένος Αϊρες στην Αργεντινή και είδα έναν αγώνα της Μπόκα, στο στάδιο Mπομπονιέρα. Κοιτούσα τα πρόσωπα των Αργεντινών και ήταν σαν να έβλεπα αυτά τα πρόσωπα των ανθρώπων στο γήπεδο της Νίκης Βόλου, είχαν όλοι το ίδιο χαμόγελο, την ίδια ενέργεια, το ίδιο πάθος.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα της Εστουδιαντίνας;

Η ιδέα ήλθε το 1997 μεταξύ Θεσσαλονίκης και Αθήνας. Σπούδαζα φοιτητής από το 1996 στη Θεσσαλονίκη και παράλληλα δούλευα ως μουσικός με το σαντούρι μου, σε ηχογραφήσεις, σε συναυλίες, κυρίως στη Θεσσαλονίκη και κατέβαινα και κάποιες φορές στην Αθήνα. Στη Θεσσαλονίκη από την πρώτη στιγμή συνδέθηκα φιλικά, και σήμερα είμαστε σαν αδέρφια, με τον τεράστιο μουσικό, τον βιολιστή Κυριάκο Γκουβέντα. Κάναμε πολλή παρέα, παίζαμε μαζί.

Και;

Το 1997 μάς κάλεσε στην Αθήνα ο Παναγιώτης Κουνάδης, σε μια μεγάλη συναυλία που διοργάνωσε στο Κατράκειο θέατρο της Νίκαιας, με θέμα την αναβίωση της Εστουδιαντίνας. Υπεύθυνος και μαέστρος της συναυλίας ήταν ο άνθρωπος που μετέπειτα καθόρισε την αρχική πορεία της Εστουδιαντίναςì, ο Ανδρέας Τσεκούρας. Γυρίζοντας μετά από αυτή τη μοναδική συναυλία στο Κατράκειο, όπου συμμετείχαν όλη η οικογένεια του Μάρκου Βαμβακάρη, ο Στέλιος, ο Δομένικος, ο γιος του Βαγγέλη Παπάζογλου και πολύ νεότεροι εκφραστές αυτής της μουσικής, σκεφτήκαμε με τον Κυριάκο να φτιάξουμε μια Εστουδιαντίνα στη Θεσσαλονίκη. Ο Κυριάκος ήταν θετικός στην ιδέα να κάνουμε μια τέτοια ορχήστρα, αλλά προς έκπληξη δική μου μού είπε ότι αυτή η ορχήστρα «μπορεί να υλοποιηθεί μόνο στη Νέα Ιωνία Βόλου», γνωρίζοντας ίσως ότι εκεί θα μπορούσα εγώ να λειτουργήσω καλύτερα. Και έτσι έγινε.

Πώς την ορίζετε;

Η Εστουδιαντίνα είναι μια ορχήστρα που κατάφερε από την αρχή της μέχρι σήμερα να έχει τον δικό της ήχο, και αυτό οφείλεται στις προσωπικότητες που αποτέλεσαν και αποτελούν τον πυρήνα της ομάδας. Μέσα από μια συλλογική διαδικασία κατάφερε ο καθένας μας να δώσει το δικό του προσωπικό στίγμα και αυτό το στίγμα να στηρίζεται από όλους ταυτόχρονα. Η Εστουδιαντίνα είναι μια μεσογειακή ορχήστρα, που μπορεί να έχει στοιχεία από την ελληνική παράδοση, αλλά που εν τέλει η ταυτότητά της είναι ο ήχος, ο ρυθμός και το ταμπεραμέντο κάθε μεσόγειου ταξιδευτή.

Παρότι είστε γνώστης και δάσκαλος παραδοσιακής μουσικής, έχετε μια πιο καινοφανή θέση για την παράδοση.

Μου αρέσει να ασχολούμαι με τα ακούσματα του παρελθόντος, αλλά δεν μου αρέσει να τα αναπαράγω πανομοιότυπα. Η λέξη «παράδοση» στη μουσική μας παραπέμπει σε κάτι παλιό και κάτι το οποίο λειτουργεί ως ανάμνηση. Ως φορέας μιας μεγάλης κουλτούρας στη μουσική, προσπαθώ να εντάσσω στη δημιουργική μου στιγμή στοιχεία από μουσικές που έχουν την ανάγκη να μετασχηματιστούν σε σημερινή μουσική φόρμα. Αυτό δίνει νόημα στην ενασχόληση με τη μουσική σου παράδοση, όταν μπορείς να την έχεις σήμερα παρούσα.

Ποιο το μεγαλύτερο επίτευγμα της Εστουδιαντίνας;

Τον Οκτώβριο του 2005 έγινε ένα παγκόσμιο συνέδριο στο Μιλάνο της Ιταλίας για το έργο του Ιάννη Ξενάκη. Η επιτροπή επιστημόνων, που ήταν τα μεγαλύτερα μυαλά των μαθηματικών, της φυσικής και της μουσικής, μας κάλεσε να παρουσιάσουμε ένα πρόγραμμα μουσικής, περίπου 50 λεπτών, στη λήξη του συνεδρίου, στο Piccolo Teatro του Μιλάνου (στη Μικρή Σκάλα του Μιλάνου). Τι πιο τιμητικό! Τέθηκε στην ομάδα το εξής ερώτημα: Τι θα μπορούσε να παίξει η Εστουδιαντίνα μπροστά στην παγκόσμια επιστημονική κοινότητα που θα ταίριαζε στο ύφος του Ξενάκη, αλλά και στον συνδυασμό μουσικής και μαθηματικών; Πήραμε μαζί μας τον τραγουδιστή Παναγιώτη Λάλεζα και επιλέξαμε 10 αμανέδες από διαφορετικά μακάμια (μουσικές κλίμακες ή δρόμοι) και τα παρουσιάσαμε στη λήξη του συνεδρίου. Δεν έχω δει πιο εντυπωσιασμένο κοινό. Εβλεπες να προσπαθούν να καταγράψουν με παλμογράφους τα γυρίσματα του τραγουδιστή, τις μουσικές φράσεις, που δεν ανήκαν σε καμιά φόρμα, τους αυτοσχεδιασμούς. Ηταν το ιδανικό άκουσμα, όπως μας είπε ο πρόεδρος του συνεδρίου, που θα μπορούσε να ακούσει κανείς, για αυτή τη μεγάλη προσωπικότητα.

Εχετε γράψει πολλά τραγούδια. Υπάρχει χώρος σήμερα να ακουστεί ένα νέο τραγούδι;

Πάντα θα γράφονται τραγούδια που θα λειτουργούν ως κοινωνοί παλμού της εποχής, σηματοδοτώντας και τις επόμενες γενιές. Απλά άλλαξε ο τρόπος επικοινωνίας του τραγουδιού με την κοινωνία. Η τεχνολογία, παρόλο που είναι σε όλα γρήγορη, στο θέμα της μουσικής λειτουργεί αντίστροφα, δίνει πολλή πληροφορία και θέλει χρόνο να βρεθεί χώρος για αυτό που μπορεί να ανήκει σε όλους. Ενα τραγούδι, μια μουσική από μόνη της, μια φωνή μοναδική.

Σας βρίσκουμε και ως συνθέτη σε ταινίες, θέατρο, ντοκιμαντέρ. Ξεχώρισε η μουσική σας στη «Σμύρνη μου αγαπημένη» της Ντενίση. Πώς θυμάστε την εμπειρία μιας τόσο πετυχημένης παράστασης;

Συμφωνώ μαζί σας, η μουσική μου για την παράσταση «Σμύρνη μου αγαπημένη» ίσως να είναι από τις ωραιότερες που έχω κάνει. Λειτούργησε βέβαια το στοιχείο της συλλογικής μνήμης. Ολοι μας έμμεσα ή άμεσα έχουμε σχέση με τη Μικρά Ασία και ιδιαίτερα με τη Σμύρνη. Επαιξε ρόλο ότι στη μουσική μου λειτούργησα πολύ με το συναίσθημα της νοσταλγίας. Συνήθως οι μουσικές που είχαμε ακούσει για τη Σμύρνη είχαν έναν πιο επιθετικό χαρακτήρα, πιο πατριωτικό, πιο λαϊκό. Εγώ εκφράστηκα με έναν δικό μου τρόπο, πολύ με το συναίσθημα της νοσταλγίας και με το βλέμμα ενός ανθρώπου που βιώνει την ιστορία στο σήμερα. Η δύναμη του τώρα.

Εχετε μελοποιήσει ποιητές και λογοτέχνες. Ποια η διαφορά στην εργασία αυτή;

Οι ποιητές είναι η γλώσσα μας, είναι το παρόν και το μέλλον μας, εκεί ησυχάζω, εκεί βρίσκω εμένα. Μέσα από ένα ποίημα κάνεις υπέρβαση, δεν υπάρχουν φόρμες, δεν υπάρχουν κανόνες, σε πάει και το πας και στο τέλος ταξιδεύετε μαζί.

Συνδέεστε με τον Γιώργο Νταλάρα. Τι κρατάτε από κείνον;

Με τον Γιώργο Νταλάρα είμαστε οικογένεια. Για εμένα έχει πάρει οριστικά τον ρόλο του πατέρα, δεν είναι τυχαίο ότι γεννήθηκε και αυτός στον Πειραιά την ίδια χρονιά που γεννήθηκε ο πατέρας μου. Ηταν ο πρώτος που με παρουσίασε με «επίσημο μανδύα» στο κοινό και πέρα από το έργο που είναι σπουδαίο όσον αφορά τους δίσκους της Εστουδιαντίνας, έχουμε κάνει μαζί τραγούδια σε όλο το φάσμα της ελληνικής μουσικής, ερωτικά, λαϊκά τραγούδια, δύο δίσκους πολύ ιδιαίτερους, για την Ιμβρο, την Τένεδο και το Καστελλόριζο, αλλά αυτό που έχει περισσότερη σημασία για μένα είναι ότι ο Γιώργος διέκρινε αυτή τη δύναμη της δημιουργίας, που δεν τολμούσα να τη φανερώσω, την αγκάλιασε και με έμαθε να αγαπώ την τέχνη της μουσικής, με κύριο γνώμονα τον σεβασμό στον ακροατή, μέσα από ηθική και δικαιοσύνη. Αυτά που τελικά ορίζουν το τι είναι τέχνη.

Πείτε μας για τον νέο σας δίσκο. Τον γράψατε στο lockdown;

Αυτή την περίοδο που όλα διαπραγματεύονται, και κυρίως οι ζωές μας, η τέχνη της μουσικής είναι μόνη της και θωρακίζεται από τους ανθρώπους της, οι οποίοι δυστυχώς είναι από αυτούς που πλήττονται σε μεγάλο βαθμό. Ομως η δύναμή της και η αξία της μας κρατάνε όρθιους. Δύο έργα ετοίμασα αυτή την περίοδο. Το ένα το ολοκλήρωσα στο πρώτο lockdown και θεωρώ ότι είναι ένα έργο που συμπυκνώνει όλη μου τη γνώση και την εμπειρία πάνω στο θέμα της Μικράς Ασίας, «Γη της Ιωνίας». Με αφορμή τα 100 χρόνια από το ολοκαύτωμα της Σμύρνης που συμπληρώνονται το 2022, ολοκλήρωσα ένα μουσικό έργο μαζί με ένα βιβλίο όπου ποιητές, παλαιότεροι και σύγχρονοι, μιλούν για τη Σμύρνη. Συμμετέχουν πάρα πολλοί τραγουδιστές όλων των γενιών και ηθοποιοί. Στην έκδοση φιλοξενούνται επίσης κείμενα σπουδαίων λογοτεχνών με την επιμέλεια του Θωμά Κοροβίνη και ανέκδοτες γκραβούρες από τη συλλογή του Παναγιώτη Κουνάδη, με αναφορά στη Σμύρνη. Υλοποιήθηκε με τη συμβολή της πολιτιστικής Εστίας Μικρασιατών Ιώνων Μαγνησίας, του Δήμου Νέας Σμύρνης, της Ιεράς Μητρόπολης Νέας Ιωνίας και της δισκογραφικής εταιρείας Ογδοο.

Κάτι άλλο;

Παράλληλα από τον Γενάρη του 2020 ξεκίνησα να γράφω ένα έργο το οποίο το δούλευα ως ιδέα τα τελευταία 10 χρόνια και αυτές τις μέρες βρίσκομαι στη διαδικασία ολοκλήρωσής του. Θα κυκλοφορήσει τον Μάρτιο του 2021. Ο τίτλος του είναι «Μεγάλες Ωρες». Η μουσική με τον λόγο, μέσα από την ανθρωποκεντρική προσέγγιση των τελευταίων ωρών του Χριστού, σε αντιπαραβολή με τον άνθρωπο της καθημερινότητας, που παλεύει μέχρι το τέλος της ζωής του για την αλήθεια. Είναι ποιήματα της Λίνας Νικολακοπούλου, της Ελένης Φωτάκη, του Φ. Νίτσε και του Αλέξανδρου Φωτεινού. Τα τραγούδια ερμηνεύουν ο Γιώργος Νταλάρας και ο αμερικανός ηθοποιός και τραγουδιστής Τζόναθαν Τζάκσον.

Διακρίσεις και στιγμές σας. Πείτε μας μία.

Πριν από χρόνια με πλησίασε ένας κύριος, Σουηδός την καταγωγή, μετά από μια συναυλία, κάπου στην Αθήνα. Μου έδειξε μια φωτογραφία, που ήταν αυτός με τον ξακουστό μουσικό της Μυτιλήνης-σαντουριέρη, τον Κακούργο. Η φωτογραφία είχε τραβηχτεί γύρω στο 1977. Μου είπε ότι τότε είχε ξεκινήσει από τη Σουηδία με το ποδήλατο και έφτασε μέχρι την Ελλάδα, κάνοντας τον γύρο της Ευρώπης. Ενα από τα πράγματα που του είχε μείνει από αυτό το ταξίδι ήταν ο ήχος του σαντουριού, όταν το πρωτάκουσε στη Μυτιλήνη. Μου εξέφρασε πάνω στην κουβέντα την επιθυμία του να συμμετάσχω σε μια γιορτή που θα έκανε για τα 70 του χρόνια, καλώντας αγαπημένους του φίλους, την οικογένειά του και συγγενείς, να τους αποχαιρετήσει και να τους ευχαριστήσει για όλα αυτά που έζησε μαζί τους. Ο άνθρωπος αυτός σε λίγο καιρό θα έφευγε χτυπημένος από την επάρατο νόσο. Ενώ δεν το γνώριζα, δέχτηκα να παρευρίσκομαι στη γιορτή του και να παίξω για αυτόν, 10 λεπτά, όπως μου ζήτησε. Είχε κλείσει το θέατρο του Ice Hotel και θυμάμαι ότι άλλαξα τέσσερα αεροπλάνα από την Ελλάδα για να φτάσω στην πόλη Κίρουνα, όπου βρίσκεται το μοναδικό αυτό ξενοδοχείο. Για τρεις ολόκληρες νύχτες είχε σφοδρή χιονόπτωση και την τέταρτη μέρα, που ήταν και η τελευταία μου μέρα διαμονής εκεί, έκανε μια φοβερή ξαστεριά και το απόγευμα (νύχτα) ανέβηκα για 10 λεπτά, στους -20 βαθμούς, στη σκηνή του Ice Hotel και έπαιζα με το σαντούρι μου ενώ από πάνω χόρευε το Βόρειο σέλας! Αυτή νομίζω είναι η εμπειρία που ξεπερνά κάθε βράβευσή μου, κάθε επιτυχία.