Είναι η Τουρκία μόνο του Ερντογάν;

Ακούμε και διαβάζουμε συχνά στην Ελλάδα και στην Κύπρο για την «Τουρκία του Ερντογάν». Είναι όμως η Τουρκία μόνο του Ερντογάν; Πράγματι, ο τούρκος πρόεδρος είναι ο πρωταγωνιστής των πολιτικών εξελίξεων σε μια Τουρκία με ένα συγκεντρωτικό/αυταρχικό προεδρικό σύστημα. Από την άλλη, δεν μπορούν να αγνοηθούν ή να υποτιμηθούν οι διεργασίες που συμβαίνουν στο εσωτερικό. Προσεγγίσεις του τύπου «η Τουρκία του Ερντογάν» είναι απλουστευτικές και δεν συνάδουν με ορθή ανάλυση των εξελίξεων. Οδηγούν, μάλιστα, σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Σταδιακά κλείνει ο ιστορικός κύκλος που ξεκίνησε το 2002 με την άνοδο στην εξουσία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) αλλάζοντας δραματικά την Τουρκία. Ο παραδοσιακός κεμαλισμός δεν είναι πια η κυρίαρχη ιδεολογία εξουσίας και διαμόρφωσης της κοινωνίας. Η θρησκεία απενοχοποιήθηκε και το κράτος έχει συμφιλιωθεί με αυτό στο πλαίσιο της λεγόμενης «τουρκο-ισλαμικής σύνθεσης».

Σήμερα, ο τούρκος πρόεδρος δέχεται ισχυρή αμφισβήτηση, ενώ το ΑΚΡ από δύναμη μεταρρύθμισης έχει γίνει εκφραστής ενός συντηρητικού και εθνικιστικού συστήματος εξουσίας υποστηρίζοντας μια αυταρχική διακυβέρνηση. Οι αναλύσεις συγκλίνουν στο εξής: η χώρα είναι διχασμένη και η απόλυτη κυριαρχία Ερντογάν – ΑΚΡ είναι πλέον παρελθόν.

Τρεις τουλάχιστον είναι οι λόγοι που ο πρόεδρος Ερντογάν και ο συνασπισμός που τον στηρίζει χάνουν έδαφος: (α) η οικονομική κρίση, (β) η διαφθορά και (γ) η προσφυγική κρίση. Η πανδημία έχει επιτείνει τα οικονομικά προβλήματα της χώρας, τα οποία, σε συνδυασμό με την κακοδιαχείριση, τη διαφθορά και τις συνέπειες της προσφυγικής κρίσης, απειλούν το σύστημα εξουσίας του Ερντογάν. Υπάρχει όμως εναλλακτική πρόταση εξουσίας;

Η Κεντροαριστερά παραμένει αιχμάλωτη της παραδοσιακής κεμαλικής ιδεολογίας, η οποία πλέον δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις στις σύγχρονες απαιτήσεις μιας σύνθετης κοινωνίας. Το Ρεπουπλικανικό Λαϊκό Κόμμα, όμηρος των αγκυλώσεών του, του εθνικιστικού παρελθόντος του και της αδυναμίας του να εκσυγχρονιστεί, δεν έχει πείσει ότι έχει ένα εναλλακτικό-ρεαλιστικό όραμα. Εξαίρεση θεωρούνται οι δήμαρχοι Κωνσταντινούπολης και Αγκυρας, Εκρέμ Ιμάμογλου και Μανσούρ Γιαβάς, οι οποίοι όμως, παρά τη δημοφιλία τους, δεν εκφράζουν κοινωνικές δυνάμεις πέραν της αστικής Τουρκίας. Οι προοπτικές για πολιτική αλλαγή λοιπόν φαίνεται να είναι υπόθεση της Κεντροδεξιάς. Το 2019 δημιουργήθηκαν δύο νέα κόμματα, τα οποία εκτιμάται ότι θα παίξουν σημαντικό ρόλο στη μετά Ερντογάν εποχή: το «Φάρμακο» (Deva), με ηγέτη τον πρώην υπουργό Οικονομικών Αλί Μπαμπατζάν, και το «Κόμμα του Μέλλοντος» (GP), με ηγέτη τον πρώην υπουργό Εξωτερικών Αχμέτ Νταβούτογλου.

Ο Μπαμπατζάν αναδεικνύεται σε εκφραστή μιας ανοιχτόμυαλης Κεντροδεξιάς η οποία μπορεί να προσελκύσει τις φιλελεύθερες δυνάμεις (που συμμετείχαν στην κοινωνική συμμαχία που έφερε τους Ερντογάν – ΑΚΡ στην εξουσία) καθώς και το κουρδικό στοιχείο. Ταυτόχρονα, συγκεντρώνει τη στήριξη της μεγάλης πλειοψηφίας των νέων ψηφοφόρων που γυρνούν την πλάτη στον Ερντογάν. Ο Νταβούτογλου, παρότι προβάλλει ένα αδιάφθορο προφίλ, εξακολουθεί να εκφράζει την πιο συντηρητική πλευρά της κοινωνίας.

Το ΑΚΡ, συρρικνωμένο, εξελίσσεται σε ένα παραδοσιακό δεξιό κόμμα. Ποια τάση θα επικρατήσει όμως: η σκληρή Δεξιά, όπως εκφράζεται από τον υπουργό Εσωτερικών Σουλεϊμάν Σοϋλού, ή η μετριοπαθής Δεξιά που εκφράζει ο υπουργός Αμυνας Χουλουσί Ακάρ; Το αποτέλεσμα όλων αυτών των διεργασιών θα φανεί το 2023 που χαρακτηρίζεται χρονιά-σταθμός. Το πρώτο σενάριο είναι την επόμενη διακυβέρνηση να αποτελεί ένας κεντροδεξιός συνασπισμός (με ενδεχόμενη συμμετοχή του ΑΚΡ), στην οποία Μπαμπατζάν και Νταβούτογλου θα έχουν πρωταγωνιστικό ή ακόμα και ηγετικό ρόλο. Το δεύτερο σενάριο είναι να κυριαρχήσει ένας δεξιός-εθνικιστικός συνασπισμός, ο οποίος θα εμπεδώσει περαιτέρω το αυταρχικό σύστημα διακυβέρνησης.

Το δίλημμα για την Ευρώπη (και την Ελλάδα και την Κύπρο) είναι εάν θα αποφύγουμε ή όχι κάθε ουσιαστική συζήτηση ή ακόμα και έναν αμοιβαία ωφέλιμο συμβιβασμό με την «Τουρκία του Ερντογάν» ελπίζοντας σε αλλαγή σκηνικού. Η εμπειρία διδάσκει ότι η τακτική του «περίμενε» δεν είναι ασφαλής και πολλές φορές επιβεβαιώνει το «κάθε πέρυσι και καλύτερα». Κανένας δεν μπορεί να πει με σιγουριά ποια θα είναι τα δεδομένα στη μετά Ερντογάν εποχή. Παράλληλα, το πάγωμα των ευρωτουρκικών σχέσεων και η απομάκρυνση της Τουρκίας από την Ευρώπη θα ροκανίσουν τις προοπτικές των φιλελεύθερων και μετριοπαθών δυνάμεων της Τουρκίας και θα ενισχύσουν τα «γεράκια». Αυτά είναι στοιχεία τα οποία πρέπει να συνυπολογίσουμε στη διαμόρφωση της πολιτικής μας έναντι της Τουρκίας, υπερβαίνοντας ταμπού και αγκυλώσεις.

Ο Φίλιππος Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας/διεθνολόγος