Συνωμοσίες

Χθες, ένας φίλος μου από τη Λουιζιάνα μού έλεγε, με το ύφος του ανθρώπου που βλέπει το αόρατο, ότι η Pfizer δεν ανακοίνωσε την επιτυχία του εμβολίου της πριν από τις εκλογές για να μην ευνοήσει τον Ντόναλντ Τραμπ. «Η Pfizer στηρίζει το Δημοκρατικό Κόμμα;» ρώτησα. «Δεν ξέρω,» ήταν η ειλικρινής απάντηση του Ντάνιελ. «Αλλά τώρα οι Δημοκρατικοί θα τον ανταμείψουν τον φίλο σου τον Μπουρλά». Έχω μάθει στη μακρά αμερικανική μου ζωή, και στη ζωή γενικά, να παριστάνω την ακόμα πιο χαζή απ’ όσο είμαι· ρώτησα λοιπόν γιατί, αφού η Pfizer είναι επιρρεπής στη δωροδοκία, δεν τη δωροδοκούσε πρώτος ο Τραμπ ώστε να πιστωθεί το εμβόλιο. «Έγινε μυστικός πλειοδοτικός διαγωνισμός; Γιατί οι Ρεπουμπλικανοί δεν έκαναν καλύτερη προσφορά;»

Τέτοιες συζητήσεις καταλήγουν σ’ ένα αμήχανο «δεν ξέρω» από την πλευρά των φαντασιόπληκτων Αμερικανών: στο κοινό του Ντόναλντ Τραμπ αυτή η ιδιότητα είναι συχνότερη – οι Δημοκρατικοί φαίνονται, εκ πρώτης όψεως, πιο λογικοί, αν και πιστεύουν, σταθερά, ότι κάτω από κάθε κρεβάτι καραδοκεί ένας ένοπλος ρατσιστής.

Η πολυθρησκεία, η απουσία συγκεκριμένου δόγματος, ευνοούν τις δεισιδαιμονίες και τις φαντασιώσεις κάθε λογής. Μερικές είναι αβλαβείς -ο Έλβις ζει κι έχει καντίνα με σάντουιτς στο Μέμφις- ενώ άλλες εμπεριέχουν εκείνο το είδος της παλαβομάρας που θέτει σε κίνδυνο την κοινωνική ομαλότητα. Υπάρχουν και κάποιες τόσο εξωφρενικές που προκαλούν θυμηδία, πλην όμως καταδεικνύουν την αποτυχία της αμερικανικής παιδείας. Δεν θα τις χαρακτήριζα επικίνδυνες για την κοινωνική ομαλότητα· καθησυχαστικές πάντως δεν είναι.

Η τρέλα με τα UFO υποχώρησε κάπως από τότε που οι φαρσέρ έπαψαν να σκηνοθετούν προσγείωση διαστημικών σκαφών και να παραπλανούν τους Αμερικανούς αγρότες με δήθεν μηνύματα από τον πλανήτη Άρη. Όμως, δεν είναι λίγοι όσοι πιστεύουν πως η γη είναι επίπεδη (ακρότητα) ή ότι δεν έχει αποκαλυφθεί η αλήθεια γύρω από π.χ. τις δολοφονίες του Τζον Κέννεντυ και του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ (όχι και τόσο ακρότητα). Περιέργως, δεν έχω ακούσει τίποτα για τις δολοφονίες του Μάλκολμ Χ και του Ρόμπερτ Κέννεντυ. Στις θεωρίες συνωμοσίας περί των δολοφονιών πρωταγωνιστούν οι Δημοκρατικοί οι οποίοι υπονοούν εμπλοκή της CIA, ενώ οι Ρεπουμπλικανοί κατηγορούν τον Φιντέλ Κάστρο ή τον ίδιο τον Λύντον Τζόνσον εφόσον ο βεζίρης θέλει πάντα να γίνει χαλίφης στη θέση του χαλίφη.

Μερικές πολιτείες είναι πιο επιρρεπείς στις θεωρίες συνωμοσίας από άλλες. Πρώτη απ’ όλες η Νεβάντα: ίσως κάτι έχει το νερό· ή η έλλειψή του. Η συνωμοσιολογία εντείνεται από την ύπαρξη ενός δήθεν «μυστικού» τμήματος του αμερικανικού στρατού που σπαταλά τα χρήματα των φορολογουμένων σε εναλλακτικές επιχειρήσεις -σαν εκείνες που σατιρίζει η ταινιούλα «Άντρες που κοιτούν επίμονα κατσίκες». Πράγματι, ο αμερικανικός στρατός επηρεάζεται από μαγική σκέψη και μεταφυσικές αναζητήσεις όπως συμβαίνουν σε πολλούς κοινωνικούς και κρατικούς θύλακες. Η αποστολή στη σελήνη και η 9/11 είναι το κατ’ εξοχήν υλικό της συνωμοσιολογίας που ενοχοποιεί το βαθύ αμερικανικό κράτος.

Φτάνουμε έτσι στην έξαρση της συνωμοσιολογίας της εποχής Τραμπ, που έχει ακροδεξιές αποχρώσεις και εκπροσωπείται από την προπαγανδιστική πλατφόρμα QAnon. Στη διάρκεια της προεδρίας του, το QAnon ισχυριζόταν ότι οι Δημοκρατικοί -το βαθύ κράτος- ήθελαν να τον ανατρέψουν. Όντως. Το πράγμα αρχίζει να εκτρέπεται σε τρέλα όταν τις μηχανορραφίες των Δημοκρατικών εξυφαίνουν σατανιστές, παιδόφιλοι και κανίβαλοι.

Από το 2017, η ηλεκτρονική πλατφόρμα QΑnon διαδίδει ότι οι Δημοκρατικοί σχεδιάζουν να τη συλλάβουν, να φυλακίσουν και να εκτελέσουν Ρεπουμπλικανούς, επιβάλλοντας σοσιαλισμό σταλινικού τύπου. Στο δυστοπικό όραμα περιλαμβάνεται παράδοση στην Κίνα, αθεϊσμός και Ερυθροφρουροί, ενώ, στον πυρήνα της θεωρίας υπάρχει η πεποίθηση ότι η αριστερά έχει εκπορθήσει και αποικίσει δολίως τον αμερικανικό νου. Η αλήθεια είναι, με απλά λόγια, ότι στις ΗΠΑ, όπως παντού, δεν υπάρχει πια μία και μοναδική ηγεμονική ιδεολογία: στο εποικοδόμημα εκτυλίσσεται δραματική σύγκρουση που η πλειοψηφία των Αμερικανών αρνείται να αποδεχθεί.

Οι θεωρίες συνωμοσίας ευδοκιμούν και για δύο ακόμα λόγους σχετικούς με την παιδεία. Ο πρώτος είναι η πολυφωνία η οποία καταλήγει στο να μην προσφέρονται ικανοποιητικές απαντήσεις για τίποτα: στο σχολείο ο δημιουργισμός διδάσκεται μαζί και ταυτοχρόνως με την επιστημονική βιολογική θεωρία· ο δε «σεβασμός» στις θρησκείες είναι θρησκεία από μόνος του. Στις ΗΠΑ αυτή η πολυφωνία δημιουργεί ένα πλαίσιο ισότητας για όλες τις φωνές: κατά κάποιον τρόπο, η αμερικανική κοινωνία έχει προηγηθεί των ηλεκτρονικών μέσων δικτύωσης όπου ο καθένας λέει, κυριολεκτικά, ό,τι του κατεβαίνει και όπου όλες οι γνώμες ζυγίζουν το ίδιο. Ο δεύτερος λόγος είναι η ισχνή παρουσία της επιστήμης στη ζωή των απλών ανθρώπων: η διδασκαλία της επιστήμης, η πρόσβαση στη φυσική και στα μαθηματικά, αφορά μια μικρή μειοψηφία. Μέσα στον ορυμαγδό της πολυφωνίας, δεν ξεχωρίζει κανείς την επιστήμη από την ψευδοεπιστήμη, τον επιστήμονα από τον τσαρλατάνο.

Τα συνωμοσιολογικά μέσα έχουν κινηθεί στο mainstream παρασύροντας στον ανορθολογισμό τα «έγκυρα». Αν και τα δεύτερα δεν ασχολούνται με απαγωγές από εξωγήινους, Illuminati και καλικάντζαρους, κατηγορούν με ανορθολογικό τρόπο τους πολιτικούς τους αντιπάλους για όλα όσα συμβαίνουν ή δεν συμβαίνουν. Η γενική ιδέα είναι ότι ο εχθρός -οι Δημοκρατικοί, οι Ρεπουμπλικανοί, ο Τραμπ, το Πεντάγωνο, η CIA, οι Εβραίοι- είναι παντοδύναμος και παντογνώστης: ξέρει εκ των προτέρων τι θα συμβεί, προκαλεί τα γεγονότα και τα εκμεταλλεύεται προς όφελός του. Είμαστε εντελώς ανήμποροι.

Οι απλές ερμηνείες απορρίπτονται: όχι, ο Covid-19 δεν είναι τυχαίο γεγονός· είναι παγκόσμια συνωμοσία για να γίνουμε πειθήνια κατοικίδια· ομοίως, το AIDS ήταν κόλπο της Big Farma, ή σχέδιο εξόντωσης των ομοφυλοφίλων, ή θεϊκή τιμωρία. Όσο για τον Ντόναλντ Τραμπ, δεν έχασε στις εκλογές για μια χούφτα ψήφους -όπως είθισται στις αμερικανικές εκλογές- αλλά διότι τα δέντρα ψήφισαν Τζο Μπάιντεν· τώρα, οι Δημοκρατικοί θα μετατρέψουν τις ΗΠΑ σε Βόρεια Κορέα. Ντάνιελ, σου αφιερώνω αυτό το αρθρίδιο· επειδή υποπτεύεσαι πως είμαι πράκτορας των Δημοκρατικών.