Απαγόρευση συναθροίσεων και γόνιμοι προβληματισμοί

Η απαγόρευση των συναθροίσεων κατά την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου δίχασε. Πρωτίστως τον νομικό και πολιτικό κόσμο, λιγότερο ίσως την κοινωνία. Εχουν ήδη συζητηθεί εκτενώς ζητήματα όπως οι νομικές βάσεις της απαγόρευσης και ο σεβασμός της αρχής της αναλογικότητας – λες και η αναλογικότητα είναι «ζυγαριά» ακριβείας ή θα μπορούσε ποτέ να αγνοήσει επιστημονικές/ιατρικές εισηγήσεις για την αναγκαιότητα περιορισμών. Στον βαθμό που έχω παρακολουθήσει τον δημόσιο διάλογο, διαπιστώνω ότι δεν έχουν τονιστεί επαρκώς ορισμένες πτυχές, τις οποίες επιγραμματικά αναδεικνύω εδώ, όχι για να αξιολογήσω τη νομιμότητα της απαγόρευσης, αλλά για να γονιμοποιήσω τον συλλογικό μας προβληματισμό.

Πρώτον, υπερτονίζεται η αρνητική (κατά τη σχετική νομική ορολογία) διάσταση του περιορισμού του δικαιώματος του συνέρχεσθαι, η υποχρέωση δηλαδή του κράτους να απέχει, καταρχήν, από περιοριστικές παρεμβάσεις και, εν πολλοίς, αντιμετωπίζεται ο περιορισμός ως ζήτημα νομιμότητας και αναγκαίου μέτρου παρέμβασης για λόγους γενικού συμφέροντος. Ωστόσο, η απαγόρευση συνιστά μέσο εκπλήρωσης της θετικής διάστασης της υποχρέωσης του κράτους να προστατεύει δικαιώματα όπως η ζωή και η υγεία. Επομένως, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, υφίσταται ζήτημα σύγκρουσης (occasional conflict) της θετικής υποχρέωσης της πολιτείας να προστατεύσει αποτελεσματικά την ανθρώπινη ζωή και της αρνητικής να απέχει από περιορισμούς της ελευθερίας συναθροίσεων. Επομένως, δεν θίγεται μόνο η ελευθερία των συναθροίσεων, αλλά και το δικαίωμα στη ζωή και στην υγεία, ενώ, υπό προϋποθέσεις, ο περιορισμός της προαναφερθείσας ελευθερίας συνιστά επιβεβλημένο μέσο προστασίας. Για όσους βαραίνει περισσότερο η ανθρώπινη ζωή, τυχόν παράλειψη της πολιτείας να την προστατεύσει μέσω της απαγόρευσης συναθροίσεων – στον βαθμό που η απαγόρευση είναι πρόσφορη και αναγκαία – παραβιάζει το δικαίωμα στη ζωή.

Δεύτερον, η αρνητική διάσταση του δικαιώματος των συναθροίσεων απορρέει από την ελευθερία συνάθροισης χωρίς κρατικούς περιορισμούς. Αντίθετα, η θετική διάσταση της προστασίας της ζωής ερείδεται στην ισότητα. Αφορά την αξίωση παροχής προστασίας από το κράτος ώστε να αμβλυνθούν κατά το δυνατό οι όποιες φυσικές και κοινωνικές ανισότητες. Στη βάση του, επομένως, «απογυμνωμένο» το θέμα της απαγόρευσης συναθροίσεων εγείρει δίλημμα μεταξύ ελευθερίας και ισότητας. Ωστόσο, στην παρούσα περίσταση, η πιο φιλελεύθερη μερίδα της κοινωνίας βρέθηκε να υποστηρίζει την απορρέουσα από την ισότητα προστασία της ζωής, ενώ η μερίδα της κοινωνίας που προτάσσει την κοινωνική ισότητα έδωσε προτεραιότητα στην ελευθερία των συναθροίσεων. Οξύμωρο; Ισως και όχι…

Τρίτον, το δίλημμα μεταξύ προστασίας της ζωής και ελευθερίας των συναθροίσεων είναι – πριν και πέρα από, υπό στενή έννοια, νομικό – πρωτίστως αξιακό, ιδεολογικό, πολιτικό, άρα «εξωνομικό». Πέρα από τις αρχές της νομιμότητας και της αναλογικότητας, αυτό που βαραίνει στην (εξ ορισμού) υποκειμενική κρίση του καθενός μας, αλλά και υπόρρητα καθορίζει τον τρόπο που στήνουμε τα νομικά μας επιχειρήματα, είναι το τι «πονάμε» περισσότερο. Ας μην υποκρινόμαστε ότι δεν βλέπουμε τον ελέφαντα στο δωμάτιο, την υπερχειλίζουσα πολιτική διάσταση του ζητήματος. Για να χρησιμοποιήσω και πάλι νομική γλώσσα, η νομιμότητα της συγκεκριμένης απαγόρευσης είναι και ζήτημα stricto sensu αναλογικότητας. Αφορά τις ιδεολογικές προτιμήσεις (ή και αγκυλώσεις) του καθενός από εμάς, το τι δηλαδή θεωρούμε αξιακά υπέρτερο. Για άλλους είναι η Θεία Κοινωνία, για άλλους η επέτειος του Πολυτεχνείου, για άλλους η τάξις και ηθική κ.λπ.. Ο καθείς και τα «ιερά» του. Μπορεί να φαίνονται ασύμπτωτες οι τάσεις αυτές, έχουν όμως κοινό παρανομαστή. Οι όποιες ηθικές επιταγές του καθενός μας ενδύονται περιτέχνως τον μανδύα του νομικισμού.

Η τέταρτη παρατήρηση αφορά την εφαρμογή και επιβολή της απαγόρευσης. Από τη μία, κάποιοι συμμορφώθηκαν. Ωστόσο, για προφανείς πολιτικούς λόγους, κάποιοι άλλοι επέλεξαν την ανυπακοή. Από την άλλη, σε κάποιον βαθμό, ο νόμος επιβλήθηκε. Ωστόσο, για εξίσου προφανείς πολιτικούς λόγους, η πολιτεία επέλεξε μερικώς την ανοχή. Το κράτος δικαίου «έχασε» από αμφότερες τις πολιτικές στάσεις. Ας μην έχουμε, όμως, αυταπάτες ως προς το μέγεθος του ζητήματος. Τα δίπολα Αντιγόνης- Κρέοντα και Rosa Parks – νόμων φυλετικού διαχωρισμού δεν κινδυνεύουν να χάσουν την πρωτοκαθεδρία τους από τα όσα έγιναν τον Νοέμβριο του 2020 στην Ελλάδα μεσούσης της παγκόσμιας πανδημίας.

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής
καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ