Ποτέ δεν πεθαίνει!

Το 2017 η Μαρίν Λεπέν ηττήθηκε από τον Μακρόν. Το 2019 έχασαν ο Τσίπρας, ο Καμμένος κι ο Κόρμπιν ενώ απομακρύνθηκε από την κυβέρνηση ο Σαλβίνι.

Το 2020 μας αποχαιρετά ο Τραμπ.

Μέσα σε μία τετραετία, η παγκόσμια πλημμυρίδα του λαϊκισμού φαίνεται να υποχωρεί.

Μη βιάζεστε, όμως. Οπως έλεγε κι ο Τσόρτσιλ μετά το Ελ Αλαμέιν «δεν είναι το τέλος, δεν είναι καν η αρχή του τέλους, είναι πιθανώς το τέλος της αρχής».

Δεν θα πάρω μέρος στη χορωδία που εδώ και μήνες εξαγγέλλει επιπόλαια «το τέλος του λαϊκισμού».

Ο λαϊκισμός δεν τελειώνει διότι αποτελεί ενδημικό στοιχείο της δημοκρατίας. Από τον Θουκυδίδη και τον Αριστοφάνη έως τις μέρες μας, πάντα υπάρχει ένας δημαγωγός Κλέων να θολώνει τα νερά της δημοκρατικής πολιτείας για ίδιον όφελος.

Η δημοκρατία είναι περίπου καταδικασμένη να ζει με τους εχθρούς της.

Και γι’ αυτό κάνουν λάθος όσοι βλέπουν στην ήττα του Ντόναλντ Τραμπ το τέλος ενός ανορθολογικού, φαύλου και ανεπίγνωτου λαϊκισμού.

Είναι σίγουραανορθολογικόςόταν πιστεύει ότι η πανδημία είναι πρόσχημα για να περάσουν τα αντιλαϊκά μέτρα της κυβέρνησης (Ρ. Δούρου) ή για να μη γίνονται διαδηλώσεις (ΑΝΤΑΡΣΥΑ). Ή ότι είναι μια συνωμοσία για να πέσει ο Τραμπ (Ντ. Τραμπ).

Στον ανορθολογισμό βλέπετε δεν υπάρχουν αντικειμενικά γεγονότα. Ως εκ τούτου όλα είναι ζήτημα αποδοχής ή απόρριψής τους. Το Μνημόνιο ή ο κορωνοϊός.

Το εμβόλιο της Pfizer συνεπώς δεν αποτελεί επιστημονικό δεδομένο, αλλά «θριαμβολογία της κυβέρνησης» («Αυγή», 11/11). Με την ίδια ακριβώς λογική, ο Τραμπ (που μάλλον δεν διαβάζει «Αυγή»…) συνιστούσε να πολεμάμε τον κορωνοϊό πίνοντας ένα ποτηράκι χλωρίνης.

Οι «αγανακτισμένοι», οι «ψεκασμένοι» κι οι «αρνητές» είναι οι πιο τυπικές εκδοχές του ανορθολογικού λαϊκισμού.

Είναι σίγουραφαύλοςόταν ανακηρύσσει τον λαό ανεύθυνο προκειμένου να τον κολακεύσει, να τον απαλλάξει και τελικά να τον χειραγωγήσει κηρύσσοντας προκαταβολικά την αθωότητά του.

Στην τυπική μυθολογία του λαϊκισμού, ο ένας και αδιαίρετος λαός είναι πηγή κάθε καλού, αλλά και μόνιμο θύμα των επιτήδειων και των περιστάσεων.

«Δυστυχισμένε μου λαέ, καλέ κι αγαπημένε/ πάντα ευκολόπιστε και πάντα προδομένε» μοιρολογούσε σε άλλες εποχές ο εθνικός μας ποιητής.

«Ατομική ευθύνη» του πολίτη λοιπόν δεν νοείται διότι στη λογική του λαϊκισμού δεν υπάρχει ο πολίτης ως άτομο. Υπάρχει μόνο ως λαός.

Παρόλο που μόνο η ευθύνη του κάθε πολίτη συναθροιζόμενη με την ευθύνη των άλλων πολιτών συγκροτεί την υπευθυνότητα μιας δημοκρατικής πολιτείας.

Αυτό τουλάχιστον μας δίδαξε ο Διαφωτισμός.

Είναι σίγουραανεπίγνωτοςόταν εκτρέφει τον διχασμό, την εχθροπάθεια και τον φανατισμό.

Οταν δηλαδή προβάλλει απλουστευτικά ερμηνευτικά σχήματα του τύπου οι «έξω» εναντίον «των μέσα» και οι «κάτω» εναντίον των «πάνω». Ή όταν μετατρέπει τη δημοκρατία σε μια αρένα μεταξύ εχθρών.

Κυρίως όταν απαξιώνει τον έλεγχο ή τον αντίλογο μέσα από τα fake news και τις επιθέσεις στον Τύπο κατά την πάγια μέθοδο του Τραμπ ή όταν μετατρέπει τη «λίστα Πέτσα» σε κώδικα ανάγνωσης της πραγματικότητας και ερμηνείας της κριτικής.

Οι ομοιότητες άλλωστε της ρητορικής του Τραμπ με τη ρητορική του Κόρμπιν, του ΣΥΡΙΖΑ, του Καμμένου ή του Σαλβίνι εναντίον των μέσων ενημέρωσης είναι εντυπωσιακές.

[«Trump and the Media», ed. by Pablo Boczkowski and Zizi Papacharissi, The MIT Press, 2018.]

Τούτων όλων δοθέντων όμως υπάρχει ένα αντικειμενικό γεγονός. Οτι ο λαϊκισμός επιβιώνει εδώ και αιώνες, με διάφορα ονόματα και προσωπεία, σε «δεξιές» ή «αριστερές» εκδοχές, επειδή υπάρχει μια πελατεία που τον αγοράζει.

Ο Τραμπ έχασε στις εκλογές, αλλά πήρε επτά εκατομμύρια ψήφους περισσότερες από το 2016. Ηττήθηκε δηλαδή με έναν οριακό πολιτικό συσχετισμό. Κι αφήνει πίσω του ένα συμπαγές εκλογικό σώμα.

Επιστρέφω λοιπόν στην αρχική παρατήρηση. Ο λαϊκισμός είναι ενδογενές στοιχείο της δημοκρατίας μας. Χάνει κι ανακυκλώνεται. Εκδιώκεται και επιστρέφει.

Στο κατ’ εξοχήν γήπεδό του, τη Λατινική Αμερική, το κατ’ εξοχήν πολιτικό μόρφωμά του, ο περονισμός, καταποντίζεται και ξαναγεννιέται σχεδόν με σταθερό ρυθμό.

«Κι ας μη νικήσουμε ποτέ, θα πολεμάμε πάντα» είδα γραμμένο σε έναν τοίχο. Γιατί όχι; Οι ίδιοι δεν έχουν να χάσουν τίποτα χάνοντας, μόνο οι άλλοι θα την πληρώσουν σε αντίθετη περίπτωση.

Το ερώτημα λοιπόν είναι τι άμυνες θα αναπτύξει η δημοκρατία εναντίον του λαϊκισμού. Οχι για να τον εξαλείψει – αυτό δεν είναι δυνατόν… Αλλά για να αποτρέψει την ανάδειξή του σε διευθυντική δύναμη της κοινωνίας μας.

Εως τώρα, τρεις ιδέες έχουν συνοπτικά διατυπωθεί στη σχετική βιβλιογραφία ή στην πολιτική συζήτηση.

Μια άμυνα στο επίπεδο της κοινωνίας με την αντιμετώπιση των ανισοτήτων και των αποκλεισμών. Μια άμυνα στο επίπεδο των θεσμών με την εμβάθυνση του κράτους δικαίου, και μια άμυνα στο επίπεδο της πολιτικής με την ενίσχυση του ευρύτερου Κέντρου όλων των αποχρώσεων.

Δεν έχω κανέναν λόγο να αμφισβητήσω τη μία ή την άλλη. Αλλά καμία δεν πρόκειται να αποδώσει αν δεν ενισχυθεί αυτό που ονομάζουμε δημοκρατικός πολιτισμός.

Η κοινή δηλαδή πολιτισμική βάση πάνω στην οποία λύνουμε τις διαφορές μας.

Και η οποία, καλώς ή κακώς, δεν μπορεί να περιλαμβάνει και τη δημοκρατία και τους εχθρούς της.