Η δύσκολη, δεύτερη φορά

Ω, οι ωραίες ημέρες, εκείνες οι ημέρες της καραντίνας του Απριλίου, όταν ζούσαμε σε πλήρη (σχεδόν) καταστολή, πλήρως (σχεδόν) πειθαρχικοί και ελάχιστα αμφισβητούντες. Μας παρέλυε, βέβαια, ο φόβος, η αβεβαιότητα για την επόμενη μέρα ήταν απόλυτη και δεν είχαμε κανένα ορατό σημάδι ενός κάποιου τέλους στην περιπέτεια. Μα μέσα στη γενική κατάθλιψη, η εφαρμογή των οδηγιών των ειδικών ήταν εκτός συζήτησης. Αυτόματη σχεδόν. Και επιπλέον απολαμβάναμε τη δόξα των διεθνών επαίνων.

Μια ανεξάρτητη ευρωπαϊκή μελέτη για τον τρόπο αντιμετώπισης του κορωνοϊού, διαπίστωνε πως «η Ελλάδα είναι η χώρα με τις καλύτερες επιδόσεις». Η ιταλική «Corriere» έγραφε πως η Ελλάδα «δίνει μαθήματα στη Βόρεια Ευρώπη», το Bloomberg πως είμαστε η «απροσδόκητη εξαίρεση» σ’ έναν κόσμο δίχως ηγεσία, ο πολύς Γιουβάλ Χαράρι ήταν πρόθυμος να μας δώσει τα σκήπτρα του παγκόσμιου ηγέτη στη μάχη με την πανδημία και η ξινή γερμανική «Zeit» ξαφνιαζόταν που μια χώρα η οποία, στην κρίση του ευρώ, θεωρήθηκε «αποτυχημένο κράτος», διαχειρίζεται με τέτοιο «υποδειγματικό τρόπο» την υγειονομική κρίση.

Τέτοια εγκώμια – που μπορεί και να μας πήραν στον λαιμό τους – δεν ακούμε πια. Αλλά δεν είναι μόνον η διεθνής περί την αφεντιά μας συζήτηση που έχει αλλάξει. Εχει αλλάξει και η εσωτερική συζήτηση, ο τρόπος που τοποθετούμαστε απέναντι σε αυτό που (μας) συμβαίνει. Η δεύτερη καραντίνα θα ήταν πιο δύσκολη, το ξέραμε, για χίλιους λόγους. Και για έναν ακόμη: ότι η εφαρμογή της έχασε τη δύναμη του αυτονόητου.

Αν την πρώτη φορά κυριάρχησε το σπάνιο αίσθημα της εμπιστοσύνης – στις δημόσιες Αρχές, στους ειδικούς της υγείας, στην κυβέρνηση, στα Μέσα Ενημέρωσης – αυτή η δεύτερη φορά εξελίσσεται στο γνώριμο περιβάλλον της δυσπιστίας. Μια έρευνα του Πανεπιστημίου του Cambridge και του οργανισμού YouGov έφερε την Ελλάδα δεύτερη στον κόσμο, μετά τη Νιγηρία, ως προς τον αριθμό των ανθρώπων που πιστεύουν ότι οι αριθμοί θανάτων που ανακοινώνονται είναι ψεύτικοι, παραφουσκωμένοι. Κι ένας στους πέντε συμπολίτες μας πιστεύει ότι ο ιός κατασκευάστηκε από τους Αμερικανούς και εξαπολύθηκε ως όπλο εναντίον μας.

Οι δύσπιστοι υπήρχαν, φαντάζομαι, πάντα. Μα τώρα βρίσκουν θέση στον δημόσιο λόγο και χώρο στην κοινή συνείδηση. Το χειρότερο: οι  θεωρίες συνωμοσίας δεν κατοικούν πια μόνον σε σκοτεινές και κακόφημες γειτονιές του Διαδικτύου. Βάζουν σε πειρασμό και τον λόγο των πολιτικών, των κομμάτων. Στρώνουν τραπέζι με μεζέδες στους Πολάκηδες.

Μπορεί να βρει κανείς εξηγήσεις ή δικαιολογίες πολλές για την αλλαγή του κλίματος. Μα είναι σίγουρο πως τρεις αλληλένδετοι παράγοντες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην έκπτωση της εμπιστοσύνης. Ο ένας είναι ότι ενώ την άνοιξη οι πολιτικοί είχαν παραχωρήσει το πρωτείο του λόγου στους επιστήμονες, οι υπουργοί και οι πολιτευτές είχαν αποσυρθεί από τα τηλεοπτικά παράθυρα, αφήνοντας χώρο στους ειδικούς, τώρα οι μεν ειδικοί διστάζουν ενώ οι πολιτικοί επανήλθαν λαίμαργοι για δημοσιότητα, ανέκτησαν τα πρωτεία, σχεδόν μονοπωλούν τη συζήτηση. Ο δεύτερος είναι ότι ο άθλος της άνοιξης, όταν η κυβέρνηση πήρε γρήγορα και δίχως δισταγμούς την απόφαση του lockdown, ήταν αδύνατον να επαναληφθεί σε ένα περιβάλλον όπου τα διλήμματα είναι πυκνά και δυσεπίλυτα και η αίσθηση του οικονομικού βάρους των επιλογών αντιπολιτεύεται διαρκώς την υγειονομική σοφία και οδηγεί σε λάθη. Και, τρίτον, ως συνέπεια των δύο αυτών αλλαγών, η πανδημία που ήταν εκτός πολιτικού ανταγωνισμού τόπος, ενεγράφη στην ατζέντα των κομμάτων, πεδίο ανταλλαγής κατηγοριών μεταξύ κυβέρνησης και αντιπολίτευσης.

Αισιόδοξος, ως συνήθως, έγραφα σε αυτές τις στήλες τον περασμένο Απρίλιο ότι μπορεί και να μας είχε κάνει σοφότερους η εμπειρία της οικονομικής κρίσης που περάσαμε και δεν θα επαναλαμβάναμε στον καιρό της πανδημίας τα λάθη και τα πάθη του καιρού των Μνημονίων. Το 2010, όταν ξέσπασε  η κρίση, κανείς δεν άντεξε στον πειρασμό να επενδύσει σε πολιτικά κέρδη από την εθνική καταστροφή. Η Δεξιά έτρεχε στα Ζάππεια και η Αριστερά, το τέκνο του διαφωτισμού, βούτηξε ανέμελα στη λίμνη του ανορθολογισμού, υποκαθιστώντας την εύλογη κριτική στις πολιτικές λιτότητας με την «ψεκασμένη», συνωμοσιολογική αντι-μνημονιακότητα. Στο ερώτημα, γιατί η Ελλάδα χρειάστηκε δέκα χρόνια, τρία Μνημόνια και δυσανάλογα μεγάλο οικονομικό κόστος και κοινωνικό πόνο για να αντιμετωπίσει κάτι που οι άλλες ομοιοπαθείς χώρες χρειάστηκαν λιγότερο από μια τριετία, η απάντηση είναι προφανής: γιατί πουθενά αλλού η οικονομική κρίση δεν «πολιτικοποιήθηκε» με τέτοιο τρόπο,  σε καμιά άλλη χώρα η βουλιμία για εξουσία δεν ακύρωσε σε τέτοιο βαθμό την αίσθηση της κοινής μοίρας και ευθύνης.

Δεν είμαστε εκεί. Ο πειρασμός να «πολιτικοποιηθεί» η πανδημία, από την κυβέρνηση μα προπάντων από την αντιπολίτευση, είναι προφανής, έγινε φανερός, ανιχνεύεται στα καθημερινά τεστ του δημόσιου λόγου. Αλλά – ακόμη και η αποκαρδιωτική συζήτηση στη Βουλή προχθές το έδειξε – κανένα κόμμα δεν αμφισβητεί την ανάγκη των μέτρων – έστω κι αν τρέχουν τα σάλια των ρητόρων για κέρδη από την καλή διαχείριση της υγειονομικής κρίσης ή (προπάντων) κέρδη από την αποτυχία των άλλων στη διαχείρισή της.

Μόνο που η υγειονομική κρίση διαφέρει από την οικονομική σε μια, πολύ σημαντική, παράμετρο. Δεν αντιμετωπίζεται με μέτρα άνωθεν, δίχως τη συναίνεση, την εθελοντική συμμετοχή, τη δύσκολη αυτοπειθαρχία του πληθυσμού, όλων μας. Και είναι πολύ εύκολο, το βλέπουμε κάθε μέρα, η εύλογη, θεμιτή και αναγκαία κριτική στους χειρισμούς μιας κυβέρνησης – όταν ξεπερνά το μέτρο ή όταν γίνεται στο γνώριμο, επιθετικό, αφοριστικό, μισαλλόδοξο ύφος που είναι, κατά κάποιον τρόπο, η επίσημη κομματική γλώσσα στην Ελλάδα – να γίνει άλλοθι ανυπακοής στα μέτρα που εκείνη επιβάλλει. Αλλοθι καθημερινών υγειονομικών εγκλημάτων.